Chinese surveillance als succesvol exportproduct naar andere regimes

Van Ecuador tot Pakistan, steeds meer landen kopen Chinese surveillance-technologie. Ze beloven hun inwoners veiligheid, maar kunnen hen zo ook controleren.

Demonstratie van gezichtsherkenningstechnologie in Tianjin, China.
Demonstratie van gezichtsherkenningstechnologie in Tianjin, China. Foto Giulia Marchi/Bloomberg

De Chinese telecomconcerns ZTE Corp (omzet 2018: omgerekend 11 miljard euro) en Huawei (92 miljard euro) liggen al jaren onder vuur van de Verenigde Staten. Beide bedrijven zijn beschuldigd van het schenden van handelssancties tegen Iran. Ook vrezen de VS dat China de bedrijven gebruiken voor spionage. Recent neemt ook de aandacht toe voor hun aandeel in de Chinese surveillance-industrie, die steeds beter zijn weg vindt naar andere autocratische regimes of staten met gemankeerde rechtssystemen.

In 2014 maakte Human Rights Watch al bekend dat ZTE heeft bijgedragen aan een systeem waarmee het toenmalige Ethiopische regime de telefoongesprekken van oppositieleden aftapte. De opnames werden gebruikt bij hardhandige verhoren. De daarvoor benodigde technologie was kinderspel vergeleken bij de huidige mogelijkheden.

Geavanceerder is de ‘vaderlandskaart’ waarmee Venezolanen bonussen kunnen incasseren in ruil voor persoonlijke gegevens, waaronder hun stemgedrag. Dit systeem is losjes gemodelleerd naar het Chinese sociale kredietsysteem. China experimenteert nu met dat stelsel, dat goed en slecht gedrag van burgers registreert en kan worden gebruikt om straffen uit te delen, zoals een verbod om een vliegticket te kopen.

ZTE heeft de servers geleverd waarop Venezuela de persoonsgegevens van kaarthouders opslaat en ontwikkelt een mobiel betalingssysteem dat aan de kaart gekoppeld is, blijkt uit onderzoek van Reuters. Het bedrijf heeft meer dan honderd medewerkers in Caracas.

Lees ook: Met voedselpakket en vaderlandskaart wordt de Venezolaan koest gehouden

4.000 camera’s

Onlangs berichtte The New York Times dat die andere Chinese telecomgigant, Huawei, surveillance-technologie levert aan Ecuador. Dit systeem – mede ontwikkeld door het Chinese, door de staat gecontroleerde bedrijf CEIEC – bevat ruim 4.000 camera’s waarmee de openbare ruimte in de gaten wordt gehouden. Het doel is criminaliteitbestrijding, maar de beelden worden ook doorgestuurd naar de inlichtingendienst. Het systeem is gefinancierd met Chinese leningen.

In september kondigde de Servische overheid aan dat Huawei duizend camera’s met gezichtsherkenningsfunctie zal leveren om de veiligheid in Belgrado te verbeteren. De Servische mensenrechtenorganisatie SHARE Foundation kreeg in antwoord op vragen aan het ministerie van Binnenlandse Zaken te horen dat de exacte locaties van de camera’s geheim blijven. Volgens SHARE is het ook onduidelijk hoe de verzamelde persoonsgegevens beschermd zullen worden.

In 2016 plaatste de Amerikaanse regering ZTE op een zwarte lijst van onbetrouwbare bedrijven waarmee Amerikaanse bedrijven zonder toestemming geen zaken mogen doen. Aanleiding was het bericht dat ZTE surveillance-technologie had geleverd aan Iran en Noord-Korea, met daarin Amerikaanse onderdelen. Daarmee schond ZTE de Amerikaanse sancties tegen die twee landen. Vorig jaar schikte ZTE voor 1 miljard dollar met de Verenigde Staten en werd het van de lijst verwijderd.

Lees ook: Zo stuurt en controleert China zijn burgers

Surveillance-laboratorium

Vorige maand trok de regering-Trump de lijst weer van de plank, ditmaal om Huawei erop te zetten. Net als bij ZTE is het probleem voor de Amerikanen niet zozeer dat de rechten van Ecuadoranen of Serviërs geschonden kunnen worden. Volgens minister van Buitenlandse Zaken Pompeo gaat het erom dat „de Chinezen hun systemen overal ter wereld in netwerken krijgen zodat ze jouw en mijn informatie kunnen stelen”.

Een derde grote Chinese leverancier van surveillance-technologie, Hikvision, vreest ook op de lijst te belanden. Hikvision is een belangrijke leverancier van onder andere de gezichtsherkenningstechnologie waarmee de Chinese overheid de Oeigoerse minderheid controleert in de provincie Xinjiang, ook wel het surveillance-laboratorium van China genoemd. Hikvision zegt de bewegingen van een persoon door het hele land te kunnen volgen en mensen te kunnen herkennen aan de manier waarop ze lopen.

Volgens onderzoek van mensenrechtenorganisatie Freedom House hebben intussen achttien landen – waaronder Pakistan, Kenia en Sri Lanka – intelligente surveillancesystemen met Chinese technologie. CloudWalk uit Guangzhou gaat Zimbabwe helpen met het bouwen van een database op basis van gezichtsherkenning. De biometrische gegevens van Zimbabwanen worden naar China gestuurd, zodat CloudWalk zijn algoritmes kan trainen in het herkennen van mensen met Afrikaanse gezichten.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie NRC Vandaag: Hoe China punten uitdeelt aan zijn burgers
U kunt zich ook abonneren via Apple Podcasts, Stitcher, Spotify, Castbox of RSS.