Binnenshuis door bliksem getroffen

Wekelijks stuit Karel Knip in de alledaagse werkelijkheid op raadsels en onbegrijpelijke verschijnselen.

Deze week: dood door onweer.

Honderden rendieren vonden tegelijk de dood door de bliksem.
Honderden rendieren vonden tegelijk de dood door de bliksem. Foto AFP

Het hing al drie jaar op het elektronisch prikbord, dat vreemde bericht van augustus 2016: door blikseminslag zijn op het Noorse Hardangervidda 323 rendieren om het leven gekomen. Mét foto: ze lagen er vredig bij.

Ha! Alsof het daar op de steppen van Noord-Noorwegen onweren kon. Dat moest uitgezocht worden – misschien hadden de dieren gewoon iets verkeerds gegeten, of was het uitzonderlijk nat en koud geweest, dat werd Napoleons paarden in juni 1812 ook fataal – maar het kwam er niet van.

Pas afgelopen week is eens verder gekeken. Het blijkt dat het wel degelijk blikseminslag was – en dat de rendieren er nog steeds liggen. Biology Letters van 16 augustus 2018 geeft een beschrijving, inclusief situatieschets. De dieren stonden tijdens het onweer hutjemutje bij elkaar en ondergingen tegelijk hetzelfde lot. Een blikseminslag wekt zulke grote potentiaalverschillen op in de grond dat er van de weeromstuit ook elektrische stromen gaan lopen door dieren die er bovenop staan: de ene poot in, de andere uit. Het hart bezwijkt, maar verder zijn er nauwelijks verwondingen. De dood komt zo snel dat de dieren soms nog voedsel in hun mond hebben.

Kadavervocht

De Noren houden nu bij hoe de natuur zich rond de kadavers ontwikkelt. Meestal brengt het vrijkomen van kadavervocht zoveel plantensterfte teweeg dat een cadaver decomposition island ontstaat. Later gaan op de kale grond weer nieuwe planten groeien, bijvoorbeeld uit de zaden die aaseters aanvoerden in hun vacht en uitwerpselen. Denk aan vossen, poolvossen en veelvraten maar ook aan raven en bonte kraaien. Een lusthof zal het knekelveld niet worden: op de toendra valt niet veel spannend zaad aan te voeren. Ja: kraaiheide. Te zijner tijd horen we het wel van de Noren.

Massasterfte door blikseminslag blijkt geen zeldzaamheid. In mei 2013 kwamen in Colombia in één klap 83 koeien om het leven. Ze stonden tegen elkaar gedrongen te schuilen onder drie geïsoleerde bomen en ook in dit geval werd geen van de dieren direct door de bliksem getroffen. Dat zie je snel genoeg: directe inslagen laten karakteristieke sporen achter, zoals een opengebarsten, verbrande of verkoolde huid. Bij mensen zijn vaak de Lichtenberg-figuren te zien: onderhuidse bloedingen met een typisch fijnvertakt patroon dat aan een varenblad doet denken.

In Colombia komen volgens de World Lightning Map van de NASA jaarlijks per km2 tientallen ontladingen voor, in een land als België, hier niet ver vandaan, ligt het gemiddelde onder de 4. Toch worden ook daar veel koeien doodgeslagen. Een Vlaamse veearts telde in 15 jaar 200 bliksemdoden onder de Vlaamse koeien in zijn Vlaamse rayon (The Veterinary Journal, 2015). De boeren hadden er 400 opgegeven, dat is verzekeringstechnisch aantrekkelijk, maar de helft bleek nep. Daar ging het artikel juist over: hoe herken je de echte bliksemslachtoffers onder dode koeien. Vlaamse boeren gaan zover zelf wat brandgaten aan te brengen, of dode koeien alsnog wat voer in de mond te stoppen. Het belangrijkst is te verifiëren of het wel echt onweerde op het moment dat de koe stierf maar echt sterke criteria heeft de veearts niet.

Veilige houding

Het verschil tussen mensen en koeien is dat mensen maar met twee benen op de grond staan en dat ze de voeten dicht bij elkaar kunnen brengen. Als ze daarbij tegelijk hurken hebben ze in principe een redelijk veilige houding aangenomen als ze in het open veld door een bui worden overvallen. Blijf weg van alleenstaande bomen, elektriciteitsmasten en metalen afrasteringen, is er aan toe te voegen. Probeer in een auto te komen met een vast dak.

Het eerste advies dat altijd overal gegeven wordt is: ga naar binnen. When thunder roars, go indoors, zegt de Amerikaanse weerdienst NOAA. „Bij naderend onweer met kans op bliksem is een huis of gebouw de veiligste plaats”, weet het KNMI. Let op de woorden „huis” en „gebouw”.

De amateuronderzoeker die doorgoogelt rond het thema stuit onvermijdelijk op meerdere unusual cases of death by lightning waarbij mensen wel degelijk binnenshuis door de bliksem werden getroffen. De American Journal of Forensic Medicine and Pathology beschreef nog in 2016 zo’n geval in detail. Het ongeluk was extra-unusual omdat het slachtoffer een huis bewoonde dat gedeeltelijk uit metalen balken bestond. Hij lag er zo onaangedaan bij dat het even duurde voor de forensisch expert de karakteristieke uitslagopening van de bliksem vond. De stabiele lezer moet het maar eens bekijken.

Moordenaar

Is het binnen veilig? Tegenwoordig wel, vroeger niet. De Journal of Applied Meteorology (oktober 2005) vergeleek de Amerikaanse bliksemdoden tussen 1891 en 1894 met die van tussen 1991 en 1994 – en met verbluffende uitkomst. In de eeuw nam het aantal bliksemdoden per miljoen Amerikanen met een factor tien af, vooral omdat er steeds meer mensen in de stad gingen wonen. Rond 1892 werden Amerikanen bij uitstek binnenshuis getroffen, meestal als ze lagen te slapen. Dat de binnendood zeldzaam werd is te danken aan de goede aarding van het moderne huis: met water- , gas- en elektriciteitsleidingen en met telefoonkabels. Die voeren de bliksemlading in voorkomende gevallen af, maar worden tijdelijk zelf gevaarlijk – vooral de kabels van de vaste telefoon. De vaste telefoon is een moordenaar.

Van belang is dat alleenstaande keten, loodsen en boerenschuurtjes zonder de genoemde aarding nog steeds levensgevaarlijk zijn. Het is vreemd dat de weerdiensten daar niet op wijzen. Ga er nooit schuilen.