Opinie

Zware misdaad en een onmachtig bestuur

De Rechtsstaat

Meestal heb ik het hier niet over Netflix, maar de crime-reeks Undercover (‘geïnspireerd op ware gebeurtenissen’) maakte het keiharde Brabantse milieu van xtc-boeren voor mij voor het eerst tastbaar. Het gegeven is simpel; een Vlaams-Nederlands politieduo infiltreert bij een grote xtc-speler om die uit te kunnen schakelen. Het is goed gemaakt, spannend, maar vooral ook dichtbij. Je proeft de schaalgrootte, het geld, de internationale connecties, de zware stress en het diepe onderlinge wantrouwen van de zware misdaad. En het geweld natuurlijk. Op de achtergrond zeurt het stemmetje – gaat het écht zo, hier bij ons?

Het antwoord is waarschijnlijk ja. Zij het dat politie-infiltratie niet zal voorkomen, althans niet zo. De tijd van drugs doorlaten onder politieregie is sinds de IRT-affaire ook al een poos voorbij. Georganiseerde criminaliteit loopt hier intussen wel degelijk uit de hand. Brabant is wereldwijd koploper in de lucratieve productie van synthetische drugs. Belangrijkste afzetlanden zijn Spanje, Groot-Brittannië, Turkije en Australië. Het levert ‘onze’ xtc-sector drie tot vijf miljard euro aan omzet per jaar op. O ja: in 2017 vonden er 31 liquidaties plaats. Met dank aan de succesvolle cannabisteelt die er de bodem voor legde. Gesteund door de liberale gedoogcultuur die in Nederland individueel gebruik vrijliet, wat resulteerde in een laconiek algemeen drugsbeleid. En vooral met dank aan de consument die slikt en snuift alsof het doodnormaal is, wat het volgens zeer velen ook is.

Maar wat is het antwoord dan wel? Deze week werd het boek Ontsporende vrijheidgepresenteerd, bij het afscheid van Caspar Hermans, die vijf jaar directeur was van de ‘Taskforce Brabant Zeeland’. Dat is en was een poging om op een onorthodoxe manier ondermijning aan te pakken, vooral door het vastgeroeste bestuur op te schudden. De uitgave geeft een breder perspectief en trekt een aantal lessen. Dat is dus niet zo spannend als Undercover, maar dat is het nadeel van feiten. Uitgangspunt was: met alleen strafrecht kan het niet meer. Het hele bestuur moet meedoen, net als bedrijven, burgers en instellingen. Denk aan banken, uitkeringsinstanties, autoverhuurders, notarissen, makelaars.

Dat levert dus óók een beeld op van de toestand waarin de overheid verzeild geraakt is. De Taskforce is een netwerkclub van tachtig gemeenten, fiscus, politie en het OM, die ‘werkende weg’ nieuwe methodes moest ontwikkelen. In zo’n boekje staat natuurlijk dat die ‘brede aanpak’ succes had, wat ik ook wel wil geloven. Al die overheden dachten bijvoorbeeld dat de regio 77 officiële jachthavens waren; het bleken er 113 te zijn. 36 jachthavens waren dus ambtelijk over het hoofd gezien. Ja, dan heb je wel een achterstand.

Lees ook: Kan die retoriek over criminaliteit ophouden?

Hoeveel drugspanden sluiten die tachtig gemeenten eigenlijk? De verschillen bleken groot – vaak ontbrak bestuurlijk de wil en vooral de durf. Veel gemeenten voelden zich onmachtig, zowel kleine als grotere. Hier werd de openbaarheid te hulp geroepen. De Taskforce begon cijfers te publiceren, mediavragen deden de rest. Daarna wilde geen dorp meer achterblijven.

Ook eenvoudig aan te pakken: kleine zaken serieus nemen. Uitkeringen stopzetten en daarna doorzoeken en terugvorderen. Auto’s in beslag nemen. Constructies doorprikken: niet alleen grow shops sluiten, maar ook de ondernemingen erachter. Geen horeca-overtredingen van motorclubs meer negeren. Bepaalde criminele families ‘zoveel mogelijk aandacht geven’. Wat resulteerde in aanhoudingen, geruimde kwekerijen en in beslag genomen tegoeden. Een verlopen APK-keuring, een fout ingevulde hypotheekaanvraag, ‘opvallend gedrag’ van bestelbusjes – de Taskforce stimuleerde actie en ambitie. Aanbellen, volgen, observeren en doorvragen. Als er opvallend veel autoverhuurbedrijven ontstaan, checken hoeveel huurauto’s in de politieregistratie voorkomen. Bij één bedrijf was dat 1 op 4. Opvallend is dat de Taskforce de gebruikelijke wijsheid over ‘informatiegestuurd optreden’ negeerde – het denken in projecten, databases, branches en grote acties. Opsporen werd meer intelligent opportunisme: actie en ambitie. En wegblijven van de ‘vastgestampte institutionele wereld’ die vastzit in de ‘rationaliteit van turven en vinken’.

Aardig inzicht, maar ook jammer dat het nodig was. Of is?

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.