Wat moeten toch al die kerken hier?

Nieuwbouw kerken Niet alleen het Kremlin, ook de bouwdrift van de Orthodoxe Kerk is het doelwit van demonstranten. Voor Poetin is de Orthodoxe Kerk een maatschappelijk bindmiddel en tegengif tegen westerse invloeden.

Russische demonstranten protesteren tegen de komst van een Orthodoxe kerk in Yekaterinburg.
Russische demonstranten protesteren tegen de komst van een Orthodoxe kerk in Yekaterinburg. Foto Anton Basanayev/AP

Twee agenten zijn toch maar een kijkje komen nemen: is hier soms sprake van een illegale samenscholing? Maksim Zajtsev en de andere wijkbewoners schudden hun hoofd: dit is géén demonstratie.

Hier staan gewoon enkele tientallen Moskouse burgers in het gras met elkaar te discussiëren over wat hen al jaren zorgen baart: de aanstaande bouw van een Orthodoxe kerk in hun geliefde park.

De buurt wil de bouw van de kerk voorkomen, koste wat het kost. Er wordt gepatrouilleerd door vrijwilligers, vertelt Aleksandr Ogolovkin, dag en nacht: „De praktijk wijst uit dat ze beginnen zonder waarschuwing, bij het eerste ochtendlicht.”

‘Park Zeljony Prospekt’ ligt aan de gelijknamige verkeersader in het oosten van Moskou. Een wat sjofele groenvoorziening voor Moskouse begrippen: de struiken moeten nodig gesnoeid en het gras reikt tot kniehoogte. Maar deze Moskouse buitenwijk is niet de meest aantrekkelijke en de bewoners koesteren de groene oase tussen het beton.

Eigenijk staat deze plek bekend als het ‘Afghaanse park’, naar het monument voor de 351 Moskouse jongemannen die sneuvelden in de oorlog die de Sovjet-Unie voerde in Afghanistan (1979-1989).

Op deze warme zaterdag in mei worden de bankjes rond een beeldengroep van rouwende moeders bezet door verliefde paartjes. Maar de grote hanenpoten op de grijze klinkers maken meteen duidelijk dat deze plek de inzet is van een slepend conflict. ‘RPTs rot op’, heeft iemand in wit krijt geschreven.

Lees ook deze analyse: Door Rusland waait een frisse wind van protest

De afkorting staat voor de Russische Orthodoxe kerk, die grote plannen heeft met het park. Als het aan de clerus ligt, verrijst in de oostelijke hoek van het park een laag kerkgebouw dat zal worden gewijd aan Ignatius van Antiochië, die rond 117 de martelaarsdood stierf. De kerk moet deel gaan uitmaken van een complex dat zal bestaan uit een museum over de Afghaanse oorlog, een conferentie-zaal en een zondagsschool. „Een ‘geestelijk-patriottisch centrum’, noemt Maksim Zajtsev het enigszins schamper. De soldaten die sneuvelden in Afghanistan zullen niet erg christelijk zijn geweest – in de Sovjet-Unie was religie verboden. Maksim Zajtsev maakt zich vooral zorgen over de geplande souvenirwinkeltjes en parkeerterrein rond het complex.

Activisten discussieren in het Afghanenpark in Moskou. Foto Steven Derix

Kerken als paddestoelen

In Moskou schieten de kerken als paddestoelen uit de grond. In 2010 liet patriarch Kirill weten dat het aantal gebedshuizen in de Russische hoofdstad onder het landelijke gemiddelde lag. Het ‘programma-200’ moet dat rechtzetten. 48 kerken zijn er inmiddels gebouwd, vijftien naderen hun voltooiing. 29 kerken staan in de steigers. Het programma wordt gefinancierd uit giften, en veel vermogende burgers springen bij. Maar ook de Russisch overheid speelt een grote rol: de Orthodoxe Kerk krijgt het land waarop de kerken komen te staan gratis. Niet zelden gaat het om locaties die al een openbare functie hebben: speelplaatsen, recreatiegebieden, parken. Dure grond die veel geld waard is.

De kerk predikt gehoorzaamheid

President Poetin ziet in de Orthodoxe Kerk een maatschappelijk bindmiddel en een tegengif tegen westers liberalisme en individualisme – gevaarlijke ideeën die zomaar de opmaat zouden kunnen worden van een opstandige menigte op het Rode Plein. Patriarch Kirill predikt gehoorzaamheid aan het gezag. En het patriarchaat van Moskou vaart wel bij de coalitie met het Kremlin. Overal in Rusland verschijnen nieuwe kerkgebouwen. Voor zichzelf laat Kirill voor bijna 40 miljoen euro een nieuwe residentie neerzetten even buiten Sint-Petersburg.

De nieuwe kerken blijven ondertussen leeg. Want hoewel een ruime meerderheid van de bevolking zichzelf orthodox noemt, gaan de meeste Russen alleen met belangrijke feestdagen naar de kerk. Veel ernstiger voor het Kremlin is echter dat de orthodoxe bouwdrift leidt tot datgene wat de regering nou juist probeert in de kiem te smoren. In heel Rusland wordt er tegen de bouw geprotesteerd. Vorige maand liepen demonstraties tegen de bouw van een kathedraal in een park in het centrum uit op ongeregeldheden. Op gezag van president Poetin liet de burgemeester een enquète houden: bijna driekwart van de inwoners was tegen – waarmee het project van de baan lijkt.

Protest was er ook in andere steden: in Sint-Petersburg en in Nizjni Novgorod, in Oeljanovsk, Tsjeljabinsk, in het verre Krasnojarsk: overal kwamen burgers in het geweer tegen het volbouwen van hun parken en pleinen. In Sint-Petersburg leed de kerk trouwens een nederlaag: de monumentale Izaäkkathedraal, zal na protesten niet worden overgedragen aan de Kerk, maar blijft een museum.

In het Afghaanse park in Moskou krijgt een vertegenwoordiger van een radicaal-linkse organisatie de wind van voren van Aleksandr Ogolovkin. Het gerechtvaardigde burgerprotest mag onder geen beding ontaarden in politiek – dat is voorlopig een stap te ver voor de activisten. En niemand heeft an sich iets tegen de bouw van een kerk. Alleen: er worden al zoveel kerken neergezet in de buurt.

„Er zijn niet genoeg ziekenhuizen, scholen, crèches”, zegt Svetlana Petrakova. „En ondertussen maar kerken bouwen.”