Toen zij uit Rotterdam vertrokken

Holland-Amerika Lijn Op een niet eerder gepubliceerde foto wandelt Albert Einstein met Chaim Weizmann over het dek van ss Rotterdam.

Albert Einstein werd in 1921 in New York onthaald als een held. Hordes mensen zagen het stoomschip Rotterdam aankomen bij Battery Park, en later reed de wetenschapper aan het hoofd van een optocht in een open auto door de stad langs juichende menigten.

Enkele jaren eerder had Einstein zijn algemene relativiteitstheorie gepubliceerd, en hij was uitgegroeid tot een beroemdheid wiens naam synoniem zou worden voor ‘slim’. In 1921 zou hij ook de Nobelprijs voor Natuurkunde krijgen.

Minder bekend is dat zijn reis naar Amerika vooral bedoeld was om de zionistische doelen van Chaim Weizmann te steunen. Weizmann was voorzitter van de Zionistische Wereldorganisatie, en hij zou later de eerste president van de staat Israël worden. Hij had Einstein begin 2021 benaderd voor een reis naar de VS, om daar steun en fondsen te verwerven voor een universiteit in Jeruzalem. Einstein, die in Duitsland het antisemitisme zag toenemen, voelde zich verplicht te helpen.

Foto Centre of Jewish History New York

Nu is er een nog nooit eerder gepubliceerde foto opgedoken van de twee mannen aan boord van ss Rotterdam, op weg naar New York. Ze lopen over het dek, nauwelijks herkenbaar. De foto bevond zich in het archief van het Center for Jewish History in New York, waar Wim Pijbes hem vond toen hij onderzoek deed voor het landverhuizersmuseum De Fenix in Rotterdam. Pijbes is directeur van de filantropische stichting Droom en Daad, die in het museum de miljoenen landverhuizers wil herdenken die in de negentiende eeuw vanuit Rotterdam vertrokken naar de Nieuwe Wereld.

„De naam Einstein staat op de passagierslijsten van de Holland-Amerika Lijn (HAL) die in het stadsarchief liggen”, zegt Pijbes. „Ook van andere bekende mensen weten we dat ze van Rotterdam vertrokken naar Amerika, zoals Johnny Weismuller, Thomas Mann en Lee Harvey Oswald.”

Dat worden er in de toekomst waarschijnlijk meer, zegt hij. Op dit moment worden alle passagierslijsten met rond de drie miljoen passagiersgegevens gedigitaliseerd. Nu al behoren de passagierslijsten van de HAL tot de meest geraadpleegde bronnen van het Stadsarchief Rotterdam. Maar je moet er wel voor naar Rotterdam komen: de lijsten zijn gescand, maar nog niet online toegankelijk. En omdat er geen transcriptie is kan niet worden gezocht op bijvoorbeeld een passagiersnaam.

Het stadsarchief heeft de hulp ingeroepen van project Vele Handen om de passagierslijsten van de HAL uit de periode 1900 tot 1969 online beschikbaar te maken. Via de site van de organisatie kunnen vrijwilligers helpen met het digitaal ontsluiten van archieven, gewoon vanuit huis, en wanneer ze dat uitkomt. De data zal straks ook in museum De Fenix worden aangeboden, zegt Pijbes. „We willen Rotterdam zijn geschiedenis teruggeven.”

Van het leven van Einstein is veel bekend. Zo weten we dat hij dinsdag 22 maart in Rotterdam aankwam, en overnachtte in Hotel Weimar in gezelschap van zijn vrouw (en zijn vioolkoffer). Weimar was voor de oorlog het meest vooraanstaande hotel in Rotterdam, waar veel gefortuneerde landverhuizers verbleven in afwachting van hun inscheping. In de meidagen van 1940 werd het grotendeels verwoest.

Aan boord probeerde Einstein Weizmann de relativiteitstheorie uit te leggen, zo gaat het verhaal. Toen Weizmann bij aankomst in New York door journalisten gevraagd werd of hij de theorie begreep, zou hij hebben geantwoord: „Einstein explained his theory to me every day, and by the time we arrived I was fully convinced that he really understands it.