Buitenlanders in Japan eisen veilig werk

Arbeidsmigratie Japan laat 345.000 extra gastarbeiders toe. Wacht hun een betere behandeling dan de buitenlandse ‘stagiairs’ die er al zijn?

Protest in Tokio tegen uitbuiting van buitenlandse arbeidskrachten in Japan. De ‘trainees’ die het land sinds 1993 toelaat, worden vooral als goedkoop personeel ingezet.
Protest in Tokio tegen uitbuiting van buitenlandse arbeidskrachten in Japan. De ‘trainees’ die het land sinds 1993 toelaat, worden vooral als goedkoop personeel ingezet. Foto Tanja Houwerzijl

‘Gelijke behandeling voor migranten!”, klinkt het door de luidsprekers van een openluchttheater in Tokio. Op het podium staat Shiro Sasaki, leider van vakbond Zentoitsu. Tegenover hem zitten zo’n 300 mensen op de tribune. Ondanks de regen demonstreren ze tegen de slechte behandeling van buitenlandse trainees.

Slechts enkele tientallen Japanners zijn op het protest afgekomen, de meeste aanwezigen zijn zelf trainee.

Vakbondsman Sasaki is niet verbaasd over de lage opkomst. „In Japan doet de regering, en eigenlijk de hele samenleving, net alsof er geen laaggeschoolde gastarbeiders zijn.”

In 1993 begon Japan met het toelaten van de trainees, die maximaal drie jaar in het land mochten werken. Inmiddels is dat vijf jaar, en werken er zo’n 328.000 ‘stagiairs’ in Japan. Het stagevisum werd indertijd uitgelegd als een manier om de overdracht van kennis aan overwegend Zuidoost-Aziatische ontwikkelingslanden als Vietnam en Cambodja te bevorderen.

In de praktijk blijkt van die kennisoverdracht weinig terecht te komen, zegt Chris Burgess, hoogleraar migratiestudies aan Tsuda Juku University in Tokio. „Voor Japanse bedrijven bleek dit traineeprogramma vooral handig om goedkope werkkrachten uit het buitenland te halen. Of de trainees iets opstaken van hun dienstverband was van ondergeschikt belang.” Eigenlijk, vindt Burgess, doet de term trainee geen recht aan het soort werk dat zij verrichten.

Vergrijzende bevolking

De werkelijkheid is dat Japan niet zonder buitenlandse arbeid kan. Het land kampt al decennia met een krimpende, vergrijzende bevolking, veroorzaakt door een geboortecijfer van gemiddeld 1,4 kind per vrouw. Het gevolg: een personeelstekort. Momenteel zijn er voor elke 150 vacatures 100 werkzoekenden beschikbaar. In sectoren als de zorg, bouw en horeca zijn trainees inmiddels onmisbaar. Zet de demografische trend door, dan loopt het tekort aan arbeidskrachten in Japan op tot 6,44 miljoen in 2030.

Met de groei van het aantal trainees is ook het aantal klachten toegenomen over misstanden op plaatsen waar ze werken. Het Japanse ministerie van Arbeid bezocht in 2017 bijna zesduizend bedrijven die trainees inhuurden. Daarvan bleek 70 procent arbeidsregels te schenden. Zo’n 7.000 trainees zouden dat jaar van hun werk zijn weggelopen wegens slechte arbeidsomstandigheden.

De cijfers verbazen vakbondsleider Sasaki allerminst. De opzet van het traineeprogramma werkt volgens hem uitbuiting in de hand. Met name de regel dat de arbeidsmigranten niet van werkgever mogen veranderen, vindt hij zorgelijk. „Daardoor ligt het lot van de trainee volledig in handen van de werkgever. Veel van hen zijn in hun thuisland geronseld via brokers. Die werken voor Japanse organisaties die trainees mogen rekruteren voor Japanse bedrijven.”

Mensenrechtenorganisaties bekritiseren de rol van de tussenpersonen al jaren fel. Sasaki: „Het is eigenlijk een vorm van mensenhandel.”

Een 25-jarige Vietnamees, die niet met zijn naam in de krant wil, is afgekomen op het protest in het openluchttheater in Tokio, maar laat zich nauwelijks horen als anderen een protestlied inzetten. Hij draagt een wit chirurgisch masker, dat hij alleen afdoet wanneer hij spreekt. Erachter gaat een angstige man schuil.

De Vietnamees ging in 2016 aan de slag bij een bouwbedrijf, vertelt hij. „De pesterijen begonnen vrijwel direct. Ik werd door zowel collega’s als mijn baas getreiterd.”

Uiteindelijk kwam de trainee niet meer opdagen op zijn werk. En omdat zijn visum hem niet toestaat van werkgever te veranderen, zit hij al ruim een jaar werkloos thuis. Van het wervingsbureau dat hem aan werk hielp, krijgt hij iedere maand wat geld. Daar kan hij net van rondkomen. „Terug naar Vietnam? Nee, ik moet mijn schuld eerst aflossen.”

Andere regels

Eind vorig jaar besloot de Japanse regering, onder druk van organisaties van werkgevers die snakken naar personeel, de komende vijf jaar telkens 79.000 arbeidsmigranten toe te laten, wat uiteindelijk 345.000 man extra moet opleveren. Dit keer heten zij geen trainees, maar specified skilled workers. Volgens hoogleraar Burgess gaat het ook ditmaal om overwegend laaggeschoolde arbeidsmigranten. Wel heeft de Japanse overheid wat regels veranderd om misstanden te voorkomen. Zo mogen specified skilled workers wél van werkgever veranderen. „Daarmee is de kans op uitbuiting kleiner”, denkt Burgess.

Voor de 35-jarige Cambodjaan Nay Nork komt die toezegging te laat. Hij zit aan het eind van de maximale vijf jaar als trainee. In 2014 kwam hij naar Japan om als bouwvakker aan de slag te gaan. Op een dag werd hij gesommeerd hout te zagen, waar hij naar eigen zeggen geen instructie voor had gekregen. Nork toont zijn linkerhand, waarvan de wijsvinger vanaf het eerste kootje ontbreekt. „Tijdens het zagen schoot ik uit. Ik vroeg mijn baas een taxi te bellen om naar het ziekenhuis te gaan, maar dat weigerde hij.”

Lees ook: Hoe Oost-Europese migranten worden uitgebuit in Nederland

Een collega bracht hem, waarna Nork een maand in het ziekenhuis verbleef. Doordat hij geen traumahulp kreeg, is hij zijn vinger kwijt. „Mijn werkgever probeerde alles verborgen te houden. Hij zei dat het ongeluk buiten de werkplaats was gebeurd om niet te hoeven opdraaien voor de kosten.”

Nork spande een rechtszaak aan, die hij won. Zijn ziektekosten kreeg hij alsnog vergoed, maar zijn baas hoeft hem niet meer te zien – en omgekeerd geldt hetzelfde. Dus zit er voor hem eigenlijk niets anders op dan terugkeren naar Cambodja. Maar hij heeft ook nog een schuld bij de broker. Liever zou hij daarom opnieuw in Japan aan het werk gaan.

Misschien, zegt hij, gaat hij zich wel aanmelden als specified skilled worker. De Japanse overheid heeft aangegeven dat trainees voorrang krijgen bij de uitgifte van de nieuwe visa.