Oversteekplaats bij de grens tussen Mexico en Guatemala. De grens wordt grotendeels gevormd door de traagstromende Río Suchiate en het is er voor migranten niet moeilijk clandestien over te steken.

Foto Rebecca Blackwell/AP

De VS willen hun zuidgrens naar het zuiden duwen

Immigratie uit Midden-Amerika Mexico en de VS voorkwamen een handelsconflict met een akkoord over het tegengaan van migranten uit Midden-Amerika. Mexico moet nu de flessenhals worden waarin migranten vastlopen.

Alles wijst er op dat Donald Trump immigratie volgend jaar tot hét thema van zijn herverkiezingscampagne wil maken. Liever nog dan met de bloeiende economie hoopt de Amerikaanse president zijn Republikeinse kiezers te mobiliseren met de belofte de VS af te grendelen voor nieuwkomers.

Het verklaart waarom Trump het risico nam een duur handelsconflict met zijn zuidelijke buurland te ontketenen over migratie. Hoewel hij al sinds begin 2017 in het Witte Huis zetelt en het asiel- en migratiebeleid in die 2,5 jaar fors aanscherpte, piekt nu het aantal migranten dat zich meldt aan de zuidgrens. In mei onderschepten grenswachten 144.000 personen, het grootste aantal in dertien jaar.

Trump wil dat Mexico deze migratie „STOPT”, twitterde hij eind mei. Kwam het land niet met meer toezeggingen op dit punt, dan had hij afgelopen maandag een invoertarief van 5 procent ingesteld op alle producten die de VS afnemen van de zuiderburen. Trump dreigde dit tarief bovendien elke maand met vijf punten te verhogen tot maximaal 25 procent, zolang Mexico niet aan zijn eis zou voldoen.

En dat terwijl beide landen economisch nauw vervlochten zijn. Elke minuut flitst er ruim 1 miljoen dollar aan goederen en diensten heen en weer. Bedrijven zetten hun producten in fabrieken aan beide zijden van de grens in elkaar. En juist vorig jaar wisten Mexico en de VS na slepende onderhandelingen hun vrijhandelsverdrag Nafta (met Canada als derde partij) te actualiseren.

In Trumps eigen kabinet en partij leefde groot verzet tegen het optrekken van een tariefmuur. Zelfs Republikeinen die normaal zijn strenge grensbeleid steunen, laakten de tarieven als belastingverhoging voor burgers en bedrijven. En dat met verkiezingsjaar 2020 in aantocht.

Op de valreep wist Mexico vrijdag een akkoord te sluiten met de VS. Hun verklaring is zo vaag geformuleerd, dat ze door beide regeringen nu zeer verschillend kan worden uitgelegd. In ieder geval is voorlopig een conflict afgewend dat beide landen – en de rest van de wereldeconomie – hard had geraakt. Vraag blijft of dit akkoord de aantallen migranten omlaag zal krijgen – dat wordt eind juli geëvalueerd.

De VS proberen iets soortgelijks als Europa, dat in zijn samenwerking met Afrikaanse landen zijn zuidelijkste buitengrens heeft teruggeduwd van de Middellandse Zee tot diep in de Sahara. Niet de grens met Mexico moet de flessenhals worden waar migranten vastlopen, maar die tussen Mexico en Guatemala – en liever nog zuidelijker. Alleen: de praktijk is weerbarstig; de problemen waarvoor de migranten wegtrekken zijn zo hevig dat het de vraag is of zij zich laten tegenhouden.

Grens Mexico-VS

Bij zijn verkiezing in 2016 beloofde Trump een muur langs de hele 3.200 kilometer lange grens met Mexico – een belofte die vooralsnog symbolisch is gebleken. Door nu te dreigen met een tariefmuur zet de president Mexico onder druk die muur te worden. Dit is Mexico overigens al deels: het zet sinds jaren meer Midden-Amerikanen uit naar hun thuislanden dan de VS er deporteren. Ook neemt het zelf steeds meer migranten op.

Lees ook deze reportage uit Tijuana, een stad aan de grens tussen Mexico en de VS

In de onderhandelingen vorige week deed de regering van de linkse president Andrés Manuel López Obrador enkele toezeggingen, voor een deel bestaande afspraken in een nieuw jasje. Zo zal een deel van de asielzoekers hun uitspraak van de Amerikaanse rechter in Mexico afwachten. Hiermee liep al een proef in de noordelijke grensstad Tijuana, maar die zal nu langs de hele grens uitgebreid worden.

Wat Mexico tijdens de gesprekken (nog) niet toezegde, was een zogenoemd ‘veilig derde land’ te worden. Dan had de VS asielzoekers aan de zuidgrens kunnen gaan weigeren, op grond dat Mexico al een veilig heenkomen voor hen zou zijn. Een dergelijke regeling hebben de Amerikanen met Canada, maar Mexico is een heel ander land: onveiliger en met een zuidelijk achterland met veel grotere problemen. Het worstelt bovendien al met grote aantallen Midden-Amerikanen die na het sneven van hun Amerikaanse droom voor Mexico kiezen als plan-B.

Zeker in grenssteden zorgt hun komst soms al voor onvrede onder de lokale bevolking.

Grens Mexico-Guatemala

Mexico beloofde daags voor het vrijdag bereikte akkoord 6.000 manschappen van de Nationale Garde te mobiliseren tegen irreguliere migratie. Dit gemengde korps van militairen en agenten werd onlangs gevormd om het drugsgeweld in het land te beteugelen. Het zal nu deels naar de zuidgrens met Guatemala worden gedirigeerd.

Lees ook deze reportage over de migrantenkaravanen die zich vormen aan de grens tussen Mexico en Guatemala

Dit is van oudsher een heel poreuze grens, grotendeels gevormd door de traagstromende Río Suchiate die door jungle-achtig gebied slingert. Het dozijn officiële grensposten kan zeker strenger bewaakt worden, maar er zijn ook veel plekken waar het niet moeilijk is clandestien over te steken. Veermannen met geïmproviseerde vlotten zetten hier mensen, goederen en smokkelwaar over.

Mexico ziet zelf meer in het wegnemen van de motieven van Midden-Amerikanen hun land te verlaten. Zij vluchten voor een kluwen van problemen: armoede, mislukte oogsten, slecht bestuur door corrupte politici, endemisch bendegeweld, toenemende macht van drugskartels. Over een ‘Marshall-plan voor Midden-Amerika’ zijn door Mexico, de VS en de drie emigratielanden allerlei verdragen en plannen opgesteld. Het ontbreekt echter aan financiële middelen: tijdens een vorige woede-uitbarsting over migratie schrapte Trump juist een half miljard dollar ontwikkelingshulp aan de regio.

Guatemala

Momenteel komt het grootste deel van het aantal migranten dat asiel zoekt in de VS uit Guatemala. Het zijn vooral gezinnen en alleenstaande minderjarigen die de trek naar het noorden maken. Dit resulteerde er de afgelopen maanden in dat in totaal vijf Guatemalteekse kinderen overleden in Amerikaanse hechtenis, nadat ze ziek waren geworden op hun lange reis door Mexico.

Vergeleken met El Salvador en Honduras, de twee andere landen in de zogeheten ‘Noordelijke Driehoek’, is Guatemala nog relatief veilig. Het is hier eerder de economische uitzichtloosheid die burgers wegjaagt. Vooral het noordwesten van het land kampt al jaren met lange droogtes, die worden toegeschreven aan klimaatverandering. Landbouwgrond, die bovendien zeer ongelijk verdeeld is, valt droog. Ook is de prijs van koffie, een belangrijk exportproduct, recent sterk gekelderd.

Lees ook dit artikel: cocktail aan problemen jaagt Midden-Amerikanen op

Daarnaast is Guatemala politiek instabiel en heeft het een slecht bestuur. De zittende president, Jimmy Morales, is een voormalig tv-komiek die als buitenstaander beloofde schoon schip te maken, maar al snel zelf corrupt bleek. Zondag zijn er verkiezingen voor een nieuwe president en parlement. Een belangrijke anti-corruptieaanklager is uitgesloten van deelname, terwijl andere kandidaten in verband worden gebracht met drugshandel, banden met paramilitairen en illegale campagnefinanciering.

Een internationaal gerespecteerde VN-commissie tegen Corruptie en Straffeloosheid is het land uitgewerkt, nadat ze ook onderzoeken begon tegen de president en diens entourage. Hierover woedt een constitutionele crisis, maar de VS spreken zich hier niet over uit.

President Morales wil goede banden met Washington. Zo kopieerde hij Trumps besluit de ambassade van zijn land in Israël te verplaatsen van Tel Aviv naar Jeruzalem. Ook flirt hij met het idee om Amerikaanse militairen de noordgrens van zijn land met Mexico te laten bewaken.

El Salvador

Het kleinste land van de Noordelijke Driehoek kampt al jaren met een van de hoogste moordcijfers van Latijns-Amerika. Veel geweld komt voor rekening van de jeugdbendes, die in de steden hele wijken onder hun controle houden. Deze maras heffen daar een ‘oorlogbelasting’ op kleine ondernemers, bijvoorbeeld in de transportsector.

Kinderen kunnen vanaf circa 13 jaar geronseld worden door de bendes: jongens als pionnen in hun straatoorlog, meisjes als dienstmeid of voor de seks. Seksueel geweld en tienerzwangerschappen zijn er wijdverspreid. Tegelijkertijd kent El Salvador, net als Honduras, een absoluut verbod op abortus. Het afbreken van een zwangerschap is onder geen enkele voorwaarde toegestaan, ook niet na verkrachting, als de moeder minderjarig is of wanneer haar leven gevaar loopt.

Lees ook dit interview: Teodora zat tien jaar in de cel omdat ze haar kind verloor

De politiek werd er lang gedomineerd door twee aloude machtspartijen, die nog voortkwamen uit de burgeroorlog die vorige eeuw woedde. Begin deze maand trad echter een politieke buitenstaander als nieuwe president aan: Nayib Bukele, de 37-jarige oud-burgemeester van San Salvador. Met een vooral via sociale media gevoerde campagne wist hij veel jonge kiezers te mobiliseren met de belofte de oude corrupte garde naar huis te sturen.

Honduras

Naast bendegeweld en armoede ontvluchten Hondurezen hun land ook om een autoritaire president en toenemende drugshandel. De huidige rechtse president Juan Orlando Hernández (bijnaam JOH) liet zich eind 2017 op omstreden wijze herkiezen. Eerst schoof hij een grondwettelijk verbod op een tweede termijn terzijde. Toen hij de stembusgang dreigde te verliezen van een anti-corruptiekandidaat, liet hij de stemmen hertellen om alsnog als winnaar uit de bus te komen. Protesten tegen die ‘herverkiezing’ werden hard neergeslagen, maar de VS erkenden JOHs ‘overwinning’.

Die Amerikaanse steun is opmerkelijk, omdat Honduras onder zijn leiding is uitgegroeid tot een belangrijke draaischijf in de smokkel van cocaïne naar de VS. Terwijl JOH met een harde politie-aanpak straatbendes bestreed en het moordcijfer naar beneden kreeg, laat hij de corruptie van de zakenelites en drugskartels ongemoeid.

Honduras telt vele kleine landingsbanen, soms van het leger, waarop drugsvliegtuigjes uit met name Venezuela hun ladingen kunnen lossen. Vandaar gaat het spul over land naar de grote Amerikaanse afzetmarkt. De broer van de president zit in Amerikaanse hechtenis op verdenking van drugssmokkel. JOH zelf erkende deze maand ook onderzocht te zijn door de Amerikaanse antinarcoticadienst DEA.

Tot nu toe houdt Hernández de band met Washington echter goed. Net als Morales in Guatemala erkende ook hij Jeruzalem als hoofdstad van Israël (al verhuisde hij de ambassade nog niet). Ook tekende hij een militair convenant met de VS en Israël. Hieronder zullen duizend Israëlische militairen naar Honduras komen om daar op de Amerikaanse luchtmachtbasis Palmerola soldaten en agenten te trainen, onder meer in de strijd tegen drugs en migratie. Begin deze maand stichtten oppositiebetogers brand bij het hek van de Amerikaanse ambassade.

Nicaragua

Ook uit Nicaragua is een uittocht op gang gekomen, zij het kleiner van schaal. Enkele tienduizenden burgers ontvluchtten de laatste maanden de toenemende repressie in het land. Het is er onrustig sinds april 2018, toen protesten uitbraken over een pensioenhervorming. Nadat de sandinistische president Daniel Ortega die betogingen uiteensloeg, keerde het protest zich tegen diens autoritaire bewind zelf. In totaal vielen ruim 400 doden. Veruit de meeste politieke vluchtelingen zoeken hun heil in het rijke zuidelijke buurland Costa Rica. Een veel kleiner deel trekt noordwaarts. Deze week werden tientallen politieke gevangenen vrijgelaten.