Recensie

Recensie Media

De angst voor een totale meltdown. Vijf ballen voor Chernobyl

Recensie De HBO-serie Chernobyl is niet altijd historisch correct, ze ontleent haar kracht aan de geheimzinnigheid rondom de kernramp. De unheimische sfeer van destijds wordt meesterlijk opgeroepen.

    • Eva Cukier

Weinigen weten wat er precies gebeurde op die 26ste april 1986. Dankzij de nieuwe miniserie Chernobyl, van het Amerikaanse HBO en het Britse Sky, komt hier drastisch verandering in. De Zweedse regisseur Johan Renck en zijn Amerikaanse collega Craig Mazin reconstrueren in vijf afleveringen het verhaal van één van de griezeligste catastrofes van de twintigste eeuw. Het is het verhaal van duizenden Sovjet-burgers die hun leven in de waagschaal stelden om dat van miljoenen anderen te redden.

Minutieus ontleedt de serie de gebeurtenissen vanaf de explosie, even na middernacht, in reactor 4. Een explosie die 400 keer meer radioactiviteit de lucht in blies dan de Hiroshima-bom. Eén die kon plaatsvinden dankzij onder het tapijt geschoffelde fouten. De Sovjet-autoriteiten, Gorbatsjov voorop, vreesden echter vóór alles een pr-drama. Door omvang en toedracht te ontkennen, namen zij niet te bevatten risico’s. Een groepje adequate wetenschappers wist een totale meltdown op het nippertje te voorkomen. Dankzij hen zijn delen van Oekraïne, Wit-Rusland en Oost-Europa nog bewoonbaar.

Tragisch lot

Een van die adequate wetenschappers was de briljante, maar naïeve kernfysicus Valeri Legasov (gespeeld door Jared Harris). Het was Legasov die als eerste door de lethargie van de Sovjet-bureaucraten heen wist te breken. Samen met de aanvankelijk sceptische apparatsjik Boris Sjtsjerbyna (Stellan Skarsgård) vormde Legasov het tweemans-crisisteam dat belast werd met de liquidatie van de ramp. Door te hameren op evacuatie redden zij het leven van miljoenen. Maar hun persoonlijke lot is tragisch: Legasov verhing zich twee jaar na de ramp. Een derde glansrol wordt vertolkt door Emily Watson. Zij speelt de onverstoorbare Wit-Russische kernfysicus Oelana Chomjoek, die samen met Legasov de oorzaak probeert te achterhalen en daarvoor wordt gearresteerd door de KGB. Chomjoek, geen historisch personage, belichaamt de vele kritische, maar weinig gehoorde stemmen van Sovjet-wetenschappers.

Grafiet opvegen

De echte heldenrol in Chernobyl is weggelegd voor de likvidatory. Sovjetburgers die – vrijwillig of onder dwang – hun leven in de waagschaal stelden. Zoals de opruimploeg die het grafiet uit de opengereten, walmende reactorkern van het dak moest vegen. Mensen van vlees en bloed, door de autoriteiten eufemistisch ‘biorobots’ genoemd. Zij kwamen in actie nadat metalen ruimterobots het begaven door straling. Zoals ook de mannen die belast waren met het schieten van de dieren in het gebied. Zoals de jonge echtgenote van de brandweerman, wiens door de straling weggevreten lichaam zij nog eenmaal mocht omhelzen.

Lees ook dit verhaal van de geheime nucleaire stad Ozjorsk

Indrukwekkende scènes: niet altijd historisch correct, maar ze ontlenen hun kracht aan de unheimische sfeer van minachting, geheimzinnigheid en angst die om Tsjernobyl hing en meesterlijk worden opgeroepen.

Precies dat maakt de serie pijnlijk actueel. „Onze macht stoelt op de macht die wij uitstralen”, zegt Gorbatsjov in de serie. Een opmerking die het verhaal de actualiteit in schiet. Want hoewel velen Chernobyl interpreteren als een aanklacht tegen kernenergie, benadrukt Mazin in Slate dat voor hem de boodschap gaat over de kracht van desinformatie. „Wat ik wil dat mensen overwegen, is: ongeacht wat we willen geloven, en ongeacht in welk verhaal we de wereld willen proppen, de waarheid is de waarheid.” Waarmee hij wil zeggen: de neiging om nepnieuws te verspreiden is al lang niet meer uitsluitend het domein van Sovjet-bureaucraten.

Wat overigens niet wil zeggen dat de makers de feiten over Tsjernobyl even correct weergeven. Omwille van spektakel permitteren de makers zich flinke overdrijvingen. Zo buitelen mensen in aflevering 1 bloedend en kotsend over elkaar heen, terwijl er in de eerste dagen griezelig weinig te merken was van de ramp. De Sovjet-regering stelde het directe dodental als gevolg van explosie en straling op 31. Wetenschappelijke studies schatten enkele tienduizenden kankerpatiënten als gevolg van de ramp. Exactere schattingen zijn niet te geven, omdat de directe oorzaak van kanker zelden aan te wijzen valt.

Het is de makers vergeven, alleen al vanwege het interessante bijproduct dat de serie heeft opgeleverd: sinds de eerste aflevering eind mei is het internet volgestroomd met fact checks over de ramp. Iedereen wil weten: welke feiten zijn aangedikt en welke líjken alleen maar aangedikt omdat de geschiedenis gewoonweg te absurd en schokkend is om te geloven? „Toekijken hoe mensen de vijf afleveringen van Chernobyl verwerken, is een drama in zichzelf”, merkte Slate treffend op.

Lees ook over de fans van de serie: Chillen in Chernobyl

Russische staatspers

Dat geldt in veel dramatischer opzichten ook in Rusland, waar kijkers zich even massaal op de serie hebben gestort. Hoewel er lovende reacties waren – onder andere van cultuurminister Vladimir Medinsky – haastten allerlei Russische staatsmedia zich de serie af te kraken. „Het enige wat mist, zijn de beren en accordeons”, luidde het zure commentaar van een presentator van staatszender Rossiya 24. „Een karikatuur”, schreef de krant Argumenty i Fakty. De populaire krant Komsomolskaya Pravda suggereerde zelfs dat de serie het product is van buitenlandse concurrenten om de Russische nucleaire staatsinstelling Rosatom te ondermijnen. Zelfs Gorbatsjov liet vorige week in een interview van zich horen. Hij zei Legasovs carrière nooit te hebben ondermijnd, zoals in de serie wordt gesuggereerd.

De zure reacties in de staatspers tonen puur onvermogen, analyseerde commentator Ilja Sjelepin in een artikel The Moscow Times: „Het feit dat een Amerikaanse en niet een Russische tv-zender het verhaal van de eigen helden vertelt, is een bron van schaamte voor de pro-Kremlin media.” Inmiddels wordt er in Rusland gewerkt aan een eigen Tsjernobyl-film. Ironisch genoeg is de rode draad van het script een Amerikaans complot. „Veel historici ontkennen niet dat een agent van de vijandelijke veiligheidsdiensten op de dag van de explosie aanwezig was op de reactor”, zei regisseur Aleksej Moeradov in The Moscow Times. Het zijn onheilspellende tendensen in een nucleaire staat. In Rusland zijn nog een tiental reactors van het type Tsjernobyl 4 (RBMK 1000) operationeel. De meeste hadden allang ontmanteld moeten zijn. Moskou werkt ondertussen onverstoorbaar aan het eigen verhaal.