NRC checkt: ‘Tientallen journalisten werken voor de AIVD’

Dat schreef dagblad Trouw dinsdag.

Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

De aanleiding

Klust een aanzienlijk deel van het Nederlandse journaille bij voor de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)? Nadat de Volkskrant zaterdag onthulde dat misdaadjournalist Bas van Hout informant was van de geheime dienst, schrijft dagblad Trouw dinsdag dat hij daar geen uitzondering in is. „Tientallen journalisten werken als informant voor de AIVD”, noteert de krant boven een interview met journalist Roger Vleugels, die de inlichtingendienst onderzocht. In Trouw zegt hij: „Op ieder willekeurig moment zijn vele tientallen journalisten als informant werkzaam voor de AIVD zelf of de inlichtingendiensten van de politie. Dat is een schatting, gebaseerd op onderzoeken uit het buitenland. Duitsland met name.”

Waar is het op gebaseerd?

Gevraagd om een toelichting verwijst Vleugels naar een Duits spionageschandaal uit 2005. Een daaropvolgende parlementaire enquête wees uit dat de Duitse inlichtingendienst sinds 1993 journalisten rekruteerde. In ruil voor tips of geld speelden journalisten informatie door. Volgens Vleugels kan op basis van die enquête worden geschat dat ook in Nederland tientallen journalisten de geheime dienst informeren.

En, klopt het?

Dat journalisten een interessante bron kunnen zijn voor inlichtingendiensten, staat vast. Waar een geheim agent een dekmantel nodig heeft om onderzoek te doen, kan een journalist overal iedereen bevragen zonder argwaan te wekken. Paul Lashmar van de University of London schrijft in een onderzoek uit 2017 dat inlichtingendiensten gebruik maken van journalisten als informant of als dekmantel voor spionage. Over de schaal waarop dit gebeurt, doet hij geen uitspraken.

In de Nederlandse geschiedenis zijn voorbeelden bekend van journalisten die nauwe betrekkingen hadden met de inlichtingendienst. Ook bij deze krant: oud-hoofdredacteur J.L. Heldring ging bijvoorbeeld in 1960 nog op kosten van de inlichtingendienst op reis naar de Sovjet-Unie, staat in zijn biografie. Een AIVD-informant die als journalist werkte, is Paul Kraaijer. Terwijl hij zich uitgaf als Trouw-journalist infiltreerde hij in extreem-linkse kringen. Voormalig NOS-hoofdredacteur Hans Laroes schrijft in zijn boek uit 2012 over een correspondent die door militaire veiligheidsdienst MIVD onder druk werd gezet informatie door te spelen. Hij zou zijn gechanteerd met het feit dat hij eerder informatie had gekregen van een MIVD-medewerker. Daarop lichtte hij zijn hoofdredactie in.

Maar hoe vaak komt zoiets voor?

In het Duitse onderzoek waarnaar Vleugels verwijst, worden zes journalisten genoemd die stiekem de inlichtingendienst informeerden. Geen tientallen dus. „Dat komt omdat alleen buitenlandcorrespondenten zijn onderzocht”, reageert Vleugels. „Als je dat aantal afzet tegen álle Duitse journalisten, kom je uit op een veel hoger aantal. Vervolgens moet je dat aantal weer verlagen, want Nederland is kleiner dan Duitsland. En zo kom je uit op tientallen.”

Aan Vleugels’ doorrekening zitten een aantal problemen. De situatie in het Duitsland van de jaren negentig is niet één op één vergelijkbaar met die in Nederland. Zo speelde er destijds een groot lek bij de Duitse veiligheidsdienst. In een poging het lek boven te krijgen, begon de veiligheidsdienst met het rekruteren van journalisten. Daarnaast hebben geheime diensten bovengemiddelde interesse in buitenlandcorrespondenten. Het aantal informanten onder correspondenten kan dus niet worden geëxtrapoleerd naar de totale beroepsgroep.

Vleugels erkent de zwakte in zijn berekening. „Het is gevaarlijk om die aantallen zomaar te extrapoleren.” Toch moeten we het ermee doen, bij gebrek aan harde gegevens, vindt hij. „In de intelligence-wereld zijn geen feiten”.

Conclusie

Roger Vleugels stelt dat tientallen journalisten voor de AIVD werken. Dit is gebaseerd op Duits onderzoek, dat niet over Nederland gaat en ook niet over tientallen journalisten. Wij beoordelen de stelling als ongefundeerd.

Aanvulling (13 juni 2019): In een eerdere versie stond dat de NOS-correspondent met een voorval uit het verleden werd gechanteerd. Dat voorval betrof het feit dat hij informatie van een MIVD-medewerker had ontvangen. Daarmee werd hij onder druk gezet. Dat is hierboven verduidelijkt.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt