Na proces dreigt meer polarisatie over Catalonië

Onafhankelijkheid Woensdag is na ruim vijftig procesdagen het proces tegen Catalaanse separatisten afgesloten. Vier vragen over ‘het proces van de eeuw’.

Rechters en aanklagers in het proces over het Catalaanse referendum van 2017.
Rechters en aanklagers in het proces over het Catalaanse referendum van 2017. Foto EPA

Met eisen van zeven tot 25 jaar cel voor gekozen Catalaanse politici dreigt het schisma tussen de nationale Spaanse regering en de Catalaanse separatisten alleen nog maar groter te worden. „Een oplossing is verder weg dan ooit”, stelt de Catalaanse hoogleraar Arnau Gonzàlez i Vilalta. In afwachting van de uitspraak van het Hooggerechtshof, waarschijnlijk in oktober of november, dreigt een hete herfst.

De bekende ex-rechter Baltasar Garzón zei tegen deze krant ‘verbijsterd’ te zijn over de aanklachten

1 Waarom is het proces tegen twaalf Catalanen zo van belang?

Alles draait om één vraag: hebben Catalanen recht op zelfbeschikking? De regering in Madrid vindt van niet en verwijst naar de grondwet uit 1978, die de overgang van dictatuur naar democratie bezegelt. Die geeft de autonome regio’s meer zeggenschap, maar legt tegelijkertijd vast dat Spanje ondeelbaar is. Daarover valt volgens premier Sánchez en eerdere Spaanse regeringen simpelweg niet te onderhandelen. De Catalaanse separatisten denken daar anders over. In tegenstelling tot de voormalige Baskische afscheidingsbeweging ETA, die de wapens opnam, willen ze onafhankelijkheid via de democratische weg afdwingen. De separatisten vinden dat het aan de 7,5 miljoen inwoners van Catalonië zelf is om te beslissen of ze bij ‘het koninkrijk’ Spanje willen blijven of willen doorgaan als ‘republiek Catalonië’. Talloze malen hebben ze tevergeefs bij ‘Madrid’ aangedrongen op een regionaal referendum hierover.

2 Waarvan worden de Catalaanse separatisten die terechtstaan, beschuldigd?

In oktober 2017 hielden de Catalaanse separatisten een verboden referendum en riepen daarna de republiek uit. Volgens de aanklager was hierbij sprake van rebellie en misbruik van gemeenschapsgeld. ‘Rebellie’ is in Spanje een zeer ernstig delict waar celstraffen tot dertig jaar voor staan. Aanklager Javier Zaragoza zei in zijn slotwoord dat er inderdaad sprake is geweest van rebellie. Hij voegde de combinatie van strafbare feiten samen onder één zeer beladen noemer: staatsgreep. Weliswaar op andere wijze dan luitenant-kolonel Antonio Tejero deed op 23 februari 1981, schietend in het Spaanse parlement, maar niet minder strafbaar. De aanklager ziet ‘vice-president’ Oriol Junqueras als ‘de motor’ en eist 25 jaar cel tegen hem. Voor de andere politici en actieleiders lopen de eisen van zeven tot zeventien jaar gevangenisstraf.

3 Wat is het verweer van de Catalanen?

Junqueras beschouwt zich net als de elf andere verdachten als politiek gevangene en slachtoffer van een gepolitiseerd rechtssysteem. Volgens zijn advocaat Andreu Van den Eynde was er hooguit sprake van ‘ongehoorzaamheid’ en moet de rechtbank de zaak terugverwijzen naar de politieke arena. De Catalaanse historicus Arnau Gonzàlez i Vilalta vindt dat er geen sprake is van een eerlijk proces. „Er was sprake van duidelijke belangenverstrengeling. Het hof van Spanje is automatisch een partij die zich aangevallen voelt door de verdachten.” Hij had liever een proces voor een internationale rechtbank gezien.

Lees ook deze reportage van een procesdag: ‘Waarom is de rechtszitting niet in het Catalaans?’

4 Wat zijn de politieke implicaties?

Een oplossing voor het politieke conflict is geen stap dichterbij gekomen. Als het hof langdurige gevangenisstraffen oplegt, dreigt verdere polarisatie in Catalonië. De huidige regiopresident Quim Torra zei al dat hij dan gedwongen zal zijn „zijn eigen weg” te bewandelen. Tot de uitspraak zal het proces de politiek zowel op regionaal als op nationaal niveau beïnvloeden. De wankele regioregering van Torra zal de komende maanden schermen met het uitschrijven van verkiezingen, in de hoop dat een meerderheid van de Catalanen de weg naar onafhankelijkheid steunt. En op nationaal niveau lijken de separatisten de komende tijd een cruciale rol van kingmaker te kunnen spelen.

Een paar maanden geleden lieten ze de linkse regering van Sánchez nog vallen toen de sociaal-democraat weigerde tegemoet te komen aan hun wensen. Het eisenpakket zal in ruil voor steun aan een nieuwe regering die na de verkiezingen eind april moet worden gevormd, niet veel minder zijn. Zo lijkt niet alleen de toekomst van de separatisten afhankelijk van de rechter, maar ook die van Sánchez.

De separatisten die terechtstaan in de rechtszaak over het Catalaans referendum. Foto EPA