KB koopt bedankbrief van Spaanse koning voor familie Balthasar Gerards

Geschiedenis De moordenaar van Willem van Oranje werd beloond met een bedrag dat nu drie miljoen euro zou bedragen. Hij heeft er niet van kunnen genieten.

De beloningsbrief van de Spaanse koning Filips II.
De beloningsbrief van de Spaanse koning Filips II. Foto Beeldstudio Koninklijke Bibliotheek

Judas kreeg dertig zilverlingen, Balthasar Gerards 25.000 gouden kronen. Dat was zijn loon voor de moord op Willem van Oranje, de leider van de Nederlandse Opstand. Gerards werd door de Spaanse koning Filips II bedeeld met een adellijke titel en deze som geld, die gelijk staat aan drie miljoen euro. De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag maakte woensdag bekend dat ze een brief heeft aangekocht waarin Filips deze beloning voor Gerards zwart op wit heeft gezet. Het perkament is met zwierige letters in Filips’ eigen hand ondertekend.

Gerards, een katholiek uit de Franche-Comté, schoot op 10 juli 1584 Willem van Oranje neer in de Prinsenhof in Delft. Hij werd meteen na de moord gepakt en enkele dagen later op gruwelijke wijze terechtgesteld. Hij werd gevierendeeld en zijn hart werd uit zijn borst gerukt en hem in het gezicht gedrukt. Van zijn beloning heeft hij dus niet kunnen genieten. Zijn familie claimde de titel en het geld en Filips honoreerde die aanspraak, zo blijkt uit de brief die de KB heeft verworven, en die gedateerd is in 1590, zes jaar na Gerards’ overlijden.

Veiling in Parijs

De brief is aangekocht op een veiling in Parijs. „We kregen een tip van een andere erfgoedinstelling die niet van plan was de brief aan te kopen”, zegt Jeroen Vandommele, conservator moderne handschriften van de KB. „In Frankrijk is deze geschiedenis minder bekend. Daarom was het niet bekend dat deze brief geveild zou worden.” De KB zegt, zoals gebruikelijk, niet wat er voor de brief is betaald, maar op de site van het veilinghuis is te zien dat het kavel voor 4.200 euro exclusief veilingkosten is afgehamerd.

De nieuwe aanwinst is versierd met het wapen dat de familie van Gerards mocht voeren: een leeuw met in zijn hand een bliksemschicht. Te lezen valt dat Filips Gerards erkent als degene die Willem van Oranje gedood heeft. De Spaanse koning zat echter krap bij kas, en kon de 25.000 gouden kronen niet betalen. Daarom beloonde hij de familie met drie heerlijkheden in Franche-Comté die eerder het bezit van Willem van Oranje waren geweest. Dat was een passende vergoeding „pour délivrer le monde d’une telle peste” (om de wereld van een dergelijke plaag te ontdoen). De familie Gerards kon maar kort genieten van hun land: in 1595 eiste de katholiek gebleven oudste zoon van Willem van Oranje met succes zijn vaders bezittingen op.

Foto Beeldstudio Koninklijke Bibliotheek

Anton van der Lem, conservator westerse oude drukken bij de Universiteitsbibliotheek Leiden en auteur van De Opstand in de Nederlanden 1568-1648, vindt de brief een mooie vondst. „We wisten al dat hij bestond, omdat in een archief in het Franse departement Doubs een afschrift is gevonden. Uit verder onderzoek zal moeten blijken of de KB nu het origineel heeft weten te bemachtigen. Het geeft in ieder geval een mooi inkijkje in de wijze van opereren van Filips, die gedreven door geldnood tot dit soort onteigeningsmaatregelen moest overgaan.”

Aanvulling 13 juni: In een eerdere versie van dit artikel stond dat de prijs van de brief niet bekend was. Die is nu toegevoegd.