Hoe een wet sneuvelde in de senaat en waarom dat onheilspellend is voor Rutte III

Ingetrokken wet renteverhoging In de nieuwe Eerste Kamer, die deze dinsdag aantreedt, heeft Rutte III geen meerderheid. Voor het kabinet was het sneuvelen van de renteverhoging op de studieschulden een onheilspellende voorbode. Een reconstructie van een minutieuze voorbereiding, een verdeelde coalitiefractie en puur toeval.

Het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) en Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) overhandigden een petitie aan de Eerste Kamer om de renteverhoging op studieschuld te stoppen. De petitie werd ruim 110.000 keer getekend.
Het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) en Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS) overhandigden een petitie aan de Eerste Kamer om de renteverhoging op studieschuld te stoppen. De petitie werd ruim 110.000 keer getekend. Foto Laurens van Putten/Hollandse Hoogte

Na de knipoog uit de zaal begint studentenleider Tom van den Brink te vermoeden dat het gaat lukken. Vanaf de publiekstribune ziet hij de Eerste Kamer debatteren over de wet die hij met studentenorganisatie ISO al maanden probeert te blokkeren: de renteverhoging op studieleningen. Lukt nooit, is hem verteld. Niet bij een plan dat in het regeerakkoord staat. Maar dat was voordat hij zijn mediaoffensief begon, voordat D66 openlijk begon te twijfelen en voordat Anne-Wil Duthler, uit de VVD gezet, de beslissende stem in handen kreeg. Even later krijgt hij gelijk. Minister Ingrid van Engelshoven (Onderwijs, D66) wacht zelfs de stemming niet af en trekt haar wet in.

Is er een alles verklarende theorie, een handboek om de senaat om te praten? Dat niet. Elke wet is anders, toeval laat zich niet organiseren. Maar een voorbeeld is de gesneefde renteverhoging wel. Een blauwdruk, voor wie een kabinetsplan last-minute onderuit wil halen. Of, voor een coalitie zonder meerderheid in de senaat, een voorteken hoe weinig ervoor nodig is om een regeringsafspraak te zien sneuvelen.

Een gunstig campagnemiddel

Het begint met senator Jopie Nooren (PvdA) en een meevaller voor studerend Nederland. Of tenminste: daar lijkt het op, als het kabinet in juli 2018 een cadeautje aan de Eerste Kamer voorlegt. Voortaan betalen studenten in hun eerste jaar slechts de helft van het collegegeld. Duizend euro korting, stem daar maar eens tegen.

Maar Nooren is argwanend. Waar komt het geld voor die meevaller – kosten: 170 miljoen euro – vandaan? Uit de aanpassing van de rente op studieleningen soms, die in het regeerakkoord is aangekondigd? De antwoorden van Van Engelshoven, die dat verband wegwuift, stellen haar niet gerust. Bij de oppositie overheerst twijfel, maar zo’n cadeau wil niemand afwijzen.

Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO) heeft al eerder lucht gekregen van het renteplan. Van den Brink, net begonnen als voorzitter, ziet er wel een campagnemiddel in. „Alleen al om de financiën van studenten aan het licht te brengen, dacht ik. Dan is er al winst bereikt.”

Lees ook: In de nieuwe Eerste Kamer heeft de coalitie geen meerderheid meer. Is dat goed of slecht voor de democratie?

Met andere studenten- en jongerenorganisaties komt het ISO met de ene na de andere publicatie. Het doel is steeds hetzelfde: aandacht. Een statement tegen de kosten die een renteverhoging voor studenten meebrengt (5.500 euro extra bij een gemiddelde studieschuld). Een onderzoek van Motivaction naar stress onder lenende studenten. Studies naar hypotheekproblemen en variabele rentes. Een juridische rapportage die stelt dat de wet een VN-onderwijsverdrag schendt.

Van den Brink: „Hoe groter de druk, hoe lastiger de kwestie voor het kabinet. En als de kwestie klein is, moet je de symbolische waarde groter maken.”

Het lukt. Of ja, half. De kranten schrijven hun stukken, maar de politiek blijft stil. Ook nadat de CDA-jongeren erin slagen een motie over de studierente aangenomen te krijgen op het congres van hun partij, komt de partijleiding niet in beweging. Het CDA zit, net als de ChristenUnie in een spagaat. De twee partijen hebben zich steeds tegen het leenstelsel verzet vanwege de studieschulden die ermee gepaard gaan. Die stijgen door de renteverhoging nog verder, maar hun handtekening staat onder het regeerakkoord.

Allebei slikken ze hun bezwaren in als de Tweede Kamer erover stemt. De hele oppositie: tegen. De hele coalitie: voor.

Tientallen emails

De grootste worsteling zit bij D66. De partijtop voelt zich, zeker onder het nieuwe leiderschap van Rob Jetten, ongemakkelijk bij alle aandacht. Tweede Kamerleden beginnen in interviews afstand te nemen: dit is niet hún wet. Binnen de coalitie tast de partij nog af of het plan niet alsnog van de baan kan, zonder succes. Op het voorjaarscongres doen D66-leden een oproep aan de senaatsfractie tegen te stemmen.

Maar de senatoren zijn onderling verdeeld. Alles kan, vindt fractieleider Hans Engels, als ze maar eensgezind stemmen. Dat maakt een nee-stem onwaarschijnlijk, helemaal tegenover een D66-minister.

En dan is er de fractie-Duthler. „Dat”, zegt Engels, „was de game changer.”

Luister ook naar de podcast NRC Haagse Zaken: Hoe maatschappij en politiek de beslissingen van de Eerste Kamer beïnvloeden

Anne-Wil Duthler wordt, na ophef over conflicterende belangen, eind april uit de VVD gezet, weken voordat de senaat afscheid neemt, en gaat solo verder. Over de renteverhoging heeft ze nog geen standpunt, zegt ze begin mei. Ze is jurist, een onderwijsdebat heeft ze in haar dertien jaar in de senaat nog nooit gevoerd. In de maand die volgt, krijgt Duthler tientallen e-mails van studenten. Soms persoonlijke mails, soms als massamail verstuurd.

„Spam”, volgens Van den Brink. Extra aandacht is altijd welkom. Maar hij, opgeleid in bestuurs- en organisatiewetenschappen, gelooft meer in tactvolle diplomatie. „Wil je zo’n wet torpederen, dan moet je kijken naar de functie van de Eerste Kamer: rechtmatigheid, doelmatigheid, haalbaarheid. Dan geef je de leden een goede uitweg om tegen te stemmen.”

Het ISO trekt alle onderzoeken nog eens uit de kast en laat 75 scholieren alle 75 senatoren aanschrijven. Wie Duthler in het slotdebat aan het woord ziet, hoort in haar verhaal alle bekende ISO-thema’s terug: de hypotheekproblemen, de stress, het risico van een rentestijging. Haar twijfels, zegt ze, zijn „voor een groot deel niet weggenomen”. De meerderheid voor de wet is verdampt, helemaal als D66 merkt dat Duthler echt gaat tegenstemmen. Zelf dreigt de partij ook met een nee-stem.

Van Engelshoven kiest voor de stille aftocht: eerst een extra beraad, dan intrekken. ’s Avonds belt ze met het ISO. Knap werk, zegt ze. Het is hen toch gelukt.

Correctie (10-06-2019): in een eerdere versie van dit artikel stond dat Duthler ‘honderden’ e-mails had ontvangen. Dat moet ‘tientallen’ zijn en is hierboven aangepast.