Wat zie je eigenlijk als je sterretjes ziet?

Durf te vragen De schokgolf die door je hoofd gaat bij een flinke klap op je schedel geeft een reactie in het netvlies, waardoor je sterretjes ziet.

Foto iStock

Die rare zilverwitte puntjes die door je blikveld krioelen als je snel opstaat of een stevige klap tegen je hoofd hebt gekregen, waar komen die toch vandaan? Eén ding staat vast: ze zijn er niet echt. Wat je ziet is een reactie van het netvlies of de hersenen. Meestal is het onschuldig en verdwijnt het zonder verdere gevolgen, maar soms is de oorzaak een ernstig onderliggend probleem.

Oogarts Tjeerd de Faber van Het Oogziekenhuis in Rotterdam zegt dat sterretjes zien onder meer komt doordat het netvlies mechanisch geprikkeld wordt, bijvoorbeeld wanneer er door het glasachtig lichaam aan getrokken wordt. „Dat werkt net als het zenuwsignaal dat je weleens tot in je pink voelt als je je elleboog stoot – wat vroeger wel het telefoonbotje werd genoemd. Het netvlies is ook zenuwweefsel en zendt bij drukverandering signalen naar de hersenen.” De schokgolf die door je hoofd gaat bij een flinke klap op je schedel geeft ook een reactie in het netvlies, waardoor je een paar seconden tot een halve minuut sterretjes ziet.

Onvoldoende bloedtoevoer

Als je plotseling opstaat en sterretjes ziet, gebeurt er iets anders, wat De Faber omschrijft als „orthostatische hypotensie”. Door de plotselinge verandering in de lichaamshouding is er even onvoldoende bloedtoevoer naar het netvlies. „Een tijdelijk tekort aan zuurstof of glucose leidt dan tot een reactie van de lichtgevoelige cellen. Het gebeurt ook bij flauwvallen, als het ook zwart wordt voor je ogen en het nabeeld op het netvlies blijft bestaan.”

Daarnaast is er ook een spontane activiteit van de lichtgevoelige kegeltjes en staafjes in het netvlies waardoor iemand in het pikkedonker soms sterretjes lijkt te zien.

Minder onschuldig is het meestal als er schitteringen, flitsen en zwarte vlekken in één oog optreden. „Dat kan een aanwijzing zijn voor schade aan het netvlies”, zegt De Faber. „De sensatie van lichtflitsen ontstaat doordat het glasvocht in het oog eraan trekt.”

Lichtverschijnselen die lijken op sterretjes zien komen ook voor bij migraine, zegt neuroloog Michel Ferrari van het Leids Universitair Medisch Centrum. Dat begint niet in het netvlies, maar in de visuele hersenschors achter in het hoofd waar de beeldinformatie van de ogen verwerkt wordt, zegt Ferrari: „Links of rechts in de visuele schors kan een elektrische ontlading optreden die zich vervolgens als een langzaam golfverschijnsel verder over het oppervlak uitbreidt. Dat geeft een visueel effect aan één kant in beide ogen. Het begint meestal met een klein kleurig lichtpuntje nabij het midden van het gezichtsveld, dat zich vervolgens gedurende tien tot zestig minuten langzaam uitbreidt naar een kant van het beeld. Dan spat die uiteen en houdt het op.”

Bijna eenderde van alle 2,5 miljoen migrainepatiënten in Nederland heeft hier weleens last van, zegt Ferrari. „Dat zijn er dus 700.000. Als je dat voor het eerst meemaakt, kan het buitengewoon beangstigend zijn, het lijkt alsof je een ernstige hersenbloeding hebt. Het is onschuldig, maar ik vind het nog altijd verbazingwekkend dat zoiets ingrijpends geen schade geeft.” De Faber krijgt ook relatief veel bezorgde mensen met migraine op het spreekuur in Het Oogziekenhuis, vertelt hij: „Ze maken zich zorgen over de lichteffecten die ze zien. Dan is het goed dat we ernstiger dingen kunnen uitsluiten.”

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl