Opinie

Leert Trump van D-Day-verbroedering?

In de week van de D-Day-herdenkingen en Trumps bezoek aan Europa ziet Michel Kerres hoe waardevol allianties zijn en hoe snel ze kunnen veranderen.

Koningin Elizabeth, kroonprins Charles en premier May ontvingen woensdag president Trump, premier Rutte, kanselier Merkel, president Macron en andere regeringsleiders voor D-Day.
Koningin Elizabeth, kroonprins Charles en premier May ontvingen woensdag president Trump, premier Rutte, kanselier Merkel, president Macron en andere regeringsleiders voor D-Day. Foto Jack Hill/AFP

Je zag het aankomen. Als de Amerikaanse president naar Europa komt sneuvelt er altijd wel ergens porselein. Ook deze week was Donald Trump in vorm.

Vlak voor zijn driedaags staatsbezoek aan het Verenigd Koninkrijk had hij al Brexiteer Nigel Farage gelauwerd en steun uitgesproken voor Boris Johnson die in de race is om bij de Conservatieven ‘demissionair’ premier Theresa May op te volgen.

Trump leefde zich ook uit in zijn twist met de Londense burgemeester Sadiq Khan, met wie hij al sinds 2015 virtueel duelleert. Hij noemde hem „dom” en „stone-cold loser”, nadat Khan hem van fascistisch taalgebruik betichtte. Tijdens een persconferentie bestempelde hij Labourleider Jeremy Corbyn als „a negative force”.

Buitenlandse gasten kiezen doorgaans niet openlijk partij in politieke geschillen van het gastland – zeker niet als dat land zichzelf heeft vastgedraaid in een weergaloze politieke impasse. Maar Trump doet er alles aan Brexit te bespoedigen in de hoop op een grandioos handelsverdrag met het VK. Johnson is dan zijn man, niet Corbyn of Khan.

Trumps bezoek aan Londen was in menig opzicht een reprise van zijn bezoek vorig jaar toen hij zich ook al in de Brexit-discussie mengde, al liep hij de Queen deze keer niet letterlijk voor de voeten. Twitter moest het vooral doen met de slechte pasvorm van zijn rokkostuum.

Er was nóg een verschil: de onhebbelijkheden van de staatsman-straatvechter shockeren niet meer. Valt Trump uit de rol? Ach, been there, seen that. Armpje drukken is tegenwoordig heel gebruikelijk, ook onder bondgenoten. De verontwaardiging over Trump lijkt te slijten, het nieuwe is er af.

Het wordt ook steeds normaler dat de VS proberen Europa bij te buigen en desnoods uit elkaar te spelen. In zijn begindagen frustreerde Trump Europeanen door internationale afspraken op te zeggen. Hij stapte uit het Klimaatverdrag en trok zijn steun in voor het internationale nucleaire akkoord met Iran. In ander dossiers probeert het Witte Huis een koerswijziging af te dwingen. Beste voorbeeld is de druk op NAVO-bondgenoten het defensiebudget te verhogen. Recenter zijn pogingen Europeanen in te lijven in de confrontatie met China, een confrontatie die nu snel escaleert van handelsconflict tot een veel breder gevecht.

De prominente rol die China dezer dagen in de Atlantische verhouding speelt, bleek deze week in het Haagse Johan de Witthuis waar minister van Buitenlandse Zaken Blok Trumps man voor het buitenland Pompeo ontving. Nadat Blok „Mike” er fijntjes op had gewezen dat de relatie tussen Nederland en de VS óók heel speciaal is, ging het op hun gezamenlijke persconferentie al snel over China.

Pompeo zei dat de VS streven naar een open en eerlijke handelsrelatie met China. Blok maakte duidelijk dat ook Nederland hecht aan vrijhandel, maar dat de Amerikaanse methode dat met tarieven af te dwingen, contraproductief werkt.

Pompeo waarschuwde dat bondgenoten niets moeten doen dat de uitwisseling van informatie belemmert. De VS willen niet dat Huawei in Europa de nieuwe generatie 5G-internet aanlegt omdat China dan eenvoudig zou kunnen spioneren. De suggestie dat bondgenoten wel eens afgesloten kunnen worden van Amerikaanse intelligence is dan één drukmiddel.

Blok, uit hoofde van zijn functie optimist, zei na afloop over de verhouding tot de VS: „Er is nog altijd veel meer dat ons bindt dan dat ons scheidt.” Intussen stijgen de Nederlandse defensie-uitgaven, heeft Nederland een kritischer visie op China en studeren experts op de eisen die aan een toekomstige 5G-leverancier gesteld kunnen worden. Er zijn goede redenen voor verhoging van de defensie-uitgaven en ook voor een minder naïeve houding tegenover China, maar de Amerikaanse vingerafdruk is onmiskenbaar.

Pompeo was in Nederland voor de Global Entrepreneurship Summit, een bedrijvencongres dat de VS en Nederland samen organiseerden, maar dat door Nederland werd betaald (15 miljoen euro). Het is slim met dit Witte Huis in gesprek te blijven over business-deals, dat is een betere conversation-starter dan multilateralisme. En wie weet levert het bedrijvigheid op. De slimme gastvrijheid werd diplomatiek beloond met een bezoek van (dochter) Ivanka Trump. De Amerikaanse ambassadeur daarentegen voorkwam dat het allemaal té harmonieus werd. In Het Financieele Dagblad zei hij dat hij het liefst met Nederland een bilateraal handelsakkoord zou sluiten – wat hetzelfde is als pleiten voor een Nexit. Met zo’n bondgenoot móét je optimistisch blijven. En alert.

Hoeveel méér het bondgenootschap tussen de VS en Europa is dan zakendeals en 5G kon Trump deze week niet ontgaan, mag je hopen. Tijdens D-Day-herdenkingen in Portsmouth en in Normandië hadden westerse leiders genoeg tijd om stil te staan bij Amerikaanse offers en Europese dankbaarheid. Genoeg tijd ook om zich te realiseren dat na ‘Normandië’ een gezamenlijke toekomst werd gebouwd die Europa welvaart en democratie bracht.

De grote woorden zoals ‘offer’ en ‘dankbaarheid’ die op elke D-Day-herdenking vallen, klonken deze keer minder obligaat dan in het verleden. Het tijdperk waarvoor in Normandië de basis werd gelegd heeft, zo leert de laatste tijd, geen eeuwigheidswaarde.

President Trump heeft laten zien hoe snel allianties onder druk raken, dat ze niet vanzelfsprekend zijn en onderhoud vereisen. En er is nog iets dat tot nadenken stemt.

De Russische president Poetin was niet uitgenodigd, in tegenstelling tot eerdere herdenkingen terwijl Rusland de grootste offers bracht om het nazisme te bestrijden. Hij vierde deze week de betrekkingen tussen Rusland en China, samen met Xi Jinping in Moskou. Huawei kreeg bij die gelegenheid toestemming om in Rusland 5G aan te leggen.

De naoorlogse wereld verandert razendsnel.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.