Jämställdhet begint al op de kleuterschool

De man Zweden is een egalitair walhalla. Er is een gender-ombudsman en een feministisch kabinet. Ook sneeuwruimen geschiedt gendersensitief.

Ruben Vlijm

Sneeuwruimen is in het voordeel van de man, ontdekte het gemeentebestuur van het Zweedse plaatsje Karlskoga. De grote wegen werden namelijk het eerst geploegd, dan pas de fietspaden en daarna de stoepen. Bovendien werd op de stoepen geen zout gestrooid, zodat een hobbelig bevroren oppervlak ontstond waar voetgangers over uitgleden. Op de grote wegen zouden hoofdzakelijk mannen rijden, het fietspad is ook voornamelijk het domein van mannen. Op de stoep lopen meestal vrouwen, vaak ook nog met kinderwagens – zo ver is de vrouwenemancipatie in Zweden nog niet dat de seksen tijdens het spitsuur gelijkelijk verdeeld zijn over snelweg, fietspad en stoep. Dus besloot het gemeentebestuur voortaan éérst de stoep te ruimen, en dan pas fietspaden en autowegen.

Het gemeentebestuur van Stockholm volgde het voorbeeld van Karlskoga en ging tijdens een zware winter over tot wat de kranten „feministisch sneeuwruimen” noemden.

Zweden staat aan de wereldtop van de Gender Equality Index, maar toch werkt volgens eurostat 31,7 procent van de Zweedse vrouwen parttime (versus 11,9 procent van de mannen), verdienen vrouwen gemiddeld minder dan mannen en zijn ze minder sterk vertegenwoordigd aan de top van het bedrijfsleven. Dit ondanks royale kinderopvang: 480 dagen verlof per kind te verdelen tussen ouders, maar voor twee derde opgenomen door de moeder, en al vanaf de eerste verjaardag van hun kind kunnen ouders terecht op de voorschool – de förskola.

Dit zeer egalitaire land wil nu nog meer gelijkheid – jämställdhet – tussen man en vrouw. Dit jaar trad een zelfbenoemd „feministisch kabinet” aan. Er is een aparte gender-ombudsman en vorig jaar werd het Agentschap voor Gendergelijkheid opgericht.

Jongens trainen

Het kabinet zet in op niets minder dan de verbetering van de jongen en de man zelf: hij moet minder bevoorrecht en minder macho en gewelddadig worden. Op alle leeftijden moet hij worden bijgestuurd, zodat hij minder in de statistieken van geweld, zelfmoord en verkrachting voorkomt, en zich in algemene zin beter gedragen gaat tegenover vrouwen.

Dat begint al in de kleutertijd.

Lokale overheden en scholen voeren het beleid uit. Omdat Zweedse kinderen dagelijks – en vanaf erg jonge leeftijd – hele dagen in het schoolgebouw zijn, heeft de Zweedse overheid meer greep op de opvoeding dan de Nederlandse. „Op de kleuterschool kan het gedrag al worden veranderd”, zegt genderdeskundige Klas Hyllander van de Zweedse vereniging van gemeenten en regio’s. Zijn collega Magnus Jacobson: „We moeten jongens trainen op samenwerken en reflectie. Dat is de toekomst van werk.”

Katarina Olsson moet dit beleid uitvoeren in het Stockholmse stadsdistrict Enskede-Arsta-Vantörs, waar zij genderstrateeg is. Het doel is voor alle leeftijden en op alle terreinen ongelijkheid weg te nemen. In een werkkamer van het districtskantoor geeft ze met haar afdelingschef Gunilla Ekstrand en collega Susannah Sjöberg voorbeelden van achterstanden van vrouwen.

Jongens doen het weliswaar slechter op school dan meisjes, maar het drietal geeft voorbeelden van achterstelling van meisjes. Zo blijkt uit onderzoek dat een kleuterjongetje dat is gevallen meer troost en aandacht krijgt van de leidsters dan een gestruikeld meisje. In de jongerencentra onthouden de leiders de namen van jongens beter dan die van meisjes. Dat moet beter, vindt Olsson. Leiders en leraren moeten elkaar aan de onbewuste vooroordelen over jongens en meisjes blijven herinneren.

Het beleid is empirisch, volgens Olsson: eerst moet onderzoek worden gedaan en als daaruit ongelijke behandeling door de overheid, op school of op het werk blijkt, moeten er maatregelen worden genomen. En de trap wordt van bovenaf schoongeveegd. „Om grotere gelijkheid te krijgen, beginnen we met het management, dan de tussenlaag en tenslotte de reguliere werknemers. We willen dat iedereen zich bewust is van de verschillen”, zegt Olsson.

We moeten jongens trainen op samenwerken en reflectie

Speerpunt is het bestrijden van mannelijk geweld – vooral seksueel geweld. Op school moeten alle vormen van fysiek geweld en schunnige taal worden uitgebannen. Vriendschappelijk wat tegen elkaar aan duwen wordt verboden; volgens Olsson is er een verband tussen klein en groot geweld. Minder duwen en stoten zou betere cijfers opleveren. Jongens die dat niet doen, krijgen zelfdiscipline en kunnen beter leren.

Waarom spelen de meisjes en jongens altijd apart? Ze reageren op traditionele verwachtingen, volgens Olsson. „Maar meisjes spelen juist graag met jongens. En jongens vinden het altijd prima, als het gebeurt.” „Meisjes hebben ook al vroeg door dat jongens belangrijk zijn”, vult haar afdelingschef Gunilla Ekstrand aan. „Jongens halen hogere cijfers als ze spelen met meisjes”. Maar meisjes presteren niet beter als ze met jongens in de klas zitten. Inmiddels heeft het hoger onderwijs voor 60 procent vrouwelijke studenten. Alleen bij de bètavakken zijn mannen in de meerderheid.

De vraag of jongens wel sterk, dapper en dominant moeten zijn, leeft ook elders in Zweden. De ‘Machofabriek’, deels gefinancierd door de Zweedse blijf-van-mijn-lijf-huizen-stichting Unizon, ontwerpt cursussen om dat jongensstereotiep in twijfel te trekken. In een filmpje zien we een jongen die een hok om zich heen bouwt uit kartonnen blokken die verschillende eigenschappen weergeven. Hij kiest ‘sterk’, ‘geil’, ‘dapper’, ‘zelfverzekerd’, ‘technisch’, ‘driftig’. Maar de stenen met ‘giechelig’ en ‘besluiteloos’ gooit hij weg. Zo hoort een man niet te zijn.

Daarna komen de vragen. „Wat denk je over deze film?” De jongeren mogen geen kritiek krijgen op hun antwoord. „Ze moeten vrij zijn om te zeggen wat ze willen. We gaan hen niet veroordelen. Anders verzetten ze zich”, zegt Nathan Hamelberg van de Machofabriek.

Er zijn experimenten om kleuters van genderrol te laten wisselen. Op de Egalia-kleuterschool van Stockholm worden jongens gemaand om stil te zijn, terwijl meisjes vaker ‘nee’ moeten roepen. Dat was een fase eerder, legt Inti Chavez Perez uit, schrijver van het eerder dit jaar naar het Nederlands vertaalde Respect: een gids in seks en liefde voor jongens van nu. De koers is nu liberaler: kleuters mogen doen wat ze willen, mits ze zich maar niet verplicht voelen om zich als jongen of meisje te gedragen. Sekse-neutraal taalgebruik wordt wel aangemoedigd. De kleuters zijn zich niet minder bewust van hun eigen en elkaars gender dan op andere scholen, maar jongens en meisjes spelen wel meer met elkaar en zijn minder bevooroordeeld, bleek uit een publicatie in de Journal of Experimental Child Psychology.

Fotograaf Ruben Vlijm studeerde in 2017 af aan de AKV/StJoost in Breda met Manifest voor de Onsterfelijkheid van de Man, een fotoproject waarin hij de rol van de hedendaagse man onderzocht Ruben Vlijm

Geen hij, geen zij

Aan Zweedse universiteiten wordt de postmoderne gender-theorie over sekse als sociale rol zoveel mogelijk toegepast. Historicus Erik Ringmar, een politicoloog verbonden aan de universiteit van Lund, moest voor een collegereeks, over de opkomst van het fascisme in de jaren dertig van de vorige eeuw, 50 procent vrouwelijke auteurs voorschrijven. Maar die auteurs waren er niet met velen. Dus wilde het bestuur hem dwingen de feministische auteur Judith Butler voor te schrijven. Hij protesteerde, en uiteindelijk ging de hele collegereeks niet door. Volgens Ringmar voegen Zweden zich te gemakkelijk naar het beleid.

„Ik denk dat het een soort dictatuur wordt” , zegt Göran Adamson, socioloog aan de West Universiteit in Trollhättan. „Ze kunnen je tijdens je college onderbreken als je niet de juiste dingen zegt.” Steeds vaker wordt volgens hem geëist dat docenten het neutrale ‘hen’ (het) gebruiken in plaats van ‘han’ (hij) of ‘hon’ (zij).

Voor veel Zweden is het nog wennen. Het bestuur is gedecentraliseerd en niet alle steden en dorpen in het uitgestrekte land zijn zo geavanceerd egalitair als Stockholm.

Meisjes hebben ook al vroeg door dat jongens belangrijk zijn

In het museum van moderne kunsten in de hoofdstad zelf is ruimte voor feministische kunst, en er is een zaal gewijd aan Riverboat Song, een satirische tekenfilm uit 2017 van de Amerikaanse videokunstenaar Jordan Wolfson over een narcistisch machomannetje dat uiteindelijk aan stukjes wordt gesneden. Veel mensen komen kijken – maar bij de genderneutrale wc-ruimten splitsen de mannen en de vrouwen zich onwenning en gewoontegetrouw toch maar op: de mannen nemen de toiletruimte links, de vrouwen rechts.

Zweden heeft relatief het hoogste aantal aangiften voor verkrachting in Europa, maar dat zegt niet veel. In landen die hoog scoren op de emancipatie-index is er grote bereidheid om aangifte te doen. In de Zweedse wet is de definitie voor verkrachting verruimd tot bijvoorbeeld seks met een dronken vrouw. Toch is het aantal veroordelingen sindsdien niet gestegen, bij gebrek aan hard bewijs. „We weten niet hoe hoog de cijfers precies zijn”, zegt Lucas Gottzén, hoogleraar aan de universiteit van Stockholm, gespecialiseerd in mannen en geweld. Onder de veroordeelden voor verkrachting op straat zijn relatief veel asielzoekers, bleek uit onderzoek van een Zweeds tv-programma.

De oppositie tegen het gelijkheidsbeleid is lauw. De enige weerstand komt van de populistische partij Zweden Democraten, met 12 procent van de stemmen. Maar om deze partij is een cordon sanitaire gelegd.

Meer macho

Het speelparkje in de Stockholmse wijk Södermalm maakt een geëmancipeerde indruk. Er zijn moeders, vaders, opa’s en oma’s. Maar op het voetbalveldje spelen geen vrouwen. Een grote 12-jarige jongen weet met zijn schijnbewegingen het spel te domineren. Anderen proberen hem na te doen, maar slagen er nauwelijks in hem de bal te ontfutselen. De meisjes spelen op de schommels en de klimrekken of ze praten met elkaar.

Slechts weinig ouders merken iets van strak genderbeleid op school. Niemand is er tegen. Mannen vinden het vaak „wel goed”, vrouwen vinden vaker dat er niet genoeg gebeurt.

De blonde 8-jarige zoon van Johannes Drakenberg is in zijn eentje druk met een voetbal aan het oefenen. Zijn vader merkt nog niet zoveel van aansporingen tot samen spelen op school. „Mijn zoon heeft twee oudere broers. Hij zal door hen wat meer macho worden”, zegt hij. Het maakt hem niet uit. Feminist voelt hij zich niet. „Gelijk beleid voor iedereen vind ik belangrijk, maar dan hoeft de uitkomst nog niet gelijk te zijn. Maar ik vind het wel belangrijk dat hij leert zijn eigen problemen op te lossen. Want we krijgen een heel andere samenleving. Werkgevers kunnen straks kiezen tussen een levende zak vlees of een robot. Je zult hard moeten werken om nog een baan te krijgen.”

Jongens halen hogere cijfers als ze spelen met meisjes

Lisa Imberg, die aan de rand van het voetbalveld zit, vindt dat de school het samenspelen door jongens en meisjes te weinig stimuleert. „Mijn dochter vindt dat jongens te veel lawaai maken”, zegt ze. Haar zoon maakt het niet uit. Hij speelt met jongens en meisjes. Hij had wel last van de wat al te harde vriendschappelijke klapjes van zijn goede vriend. Zij mailde zijn leraar daarover. Het was haar niet opgevallen maar ze hield er een gesprek over met de twee en er kwam een eind aan. „Belangrijker dan al die aandacht voor wiskunde op school is hoe we elkaar behandelen.”

Ook vader Peter Padoan is het eens met het emancipatiebeleid, maar je „kunt bepaalde fundamentele verschillen niet uitvlakken. In de schoonheidsindustrie zul je weinig mannen vinden”, zegt hij, terwijl hij zijn kinderen een boterham geeft. Zelf doet hij een opleiding om de bouw in te gaan. In zijn groep van veertig zijn vijf vrouwen. Die worden gekoesterd, want ze zijn schaars. Wie een stage wil krijgen bij een bouwbedrijf, moet ook een andere technische opleiding hebben gevolgd. Padoan is timmerman, dus dat lukte wel. Voor de vijf vrouwen geldt die voorwaarde niet. De bouwsector snakt naar vrouwen. „Ze hebben het goed voor elkaar.”

Correctie (12 juni 2019) De incomplete cijfers voor parttimewerk zijn vervangen door eurostatcijfers, de ouderverlofperiode is aangepast alsook het percentage stemmen voor de Zweden Democraten.