Hoe er na negen jaar toch een pensioenakkoord op tafel ligt

Na negen jaar discussie ligt er een pensioenakkoord. Maandenlang onderhandelde de polder in stilte. SER-voorzitter Mariëtte Hamer hielp het chagrijn tussen minister Wouter Koolmees en FNV-voorzitter Han Busker weg te nemen.

Jesse Klaver (Groenlinks) en Lodewijk Asscher (PVDA) bij aankomst bij het Torentje voor overleg met premier Mark Rutte en Wouter Koolmees over de pensioenen.
Jesse Klaver (Groenlinks) en Lodewijk Asscher (PVDA) bij aankomst bij het Torentje voor overleg met premier Mark Rutte en Wouter Koolmees over de pensioenen. Foto Bart Maat/ANP

Hij heeft een hooikoortsaanval, voelt zich niet lekker en is doodmoe. En dan blijkt het ook nog eens bloedheet te zijn op zijn werkkamer. Als Wouter Koolmees afgelopen zondagavond aankomt in zijn tijdelijke kantoor op het ministerie van Onderwijs – de ministersverdieping op Sociale Zaken wordt verbouwd – is het daar een sauna. Buiten is het dertig graden en de zon schijnt al de hele dag pal op de ramen van zijn kamer op de 24ste verdieping. Om onduidelijke redenen staat ook de verwarming aan.

Minister Koolmees (Sociale Zaken, D66) is geïrriteerd en besluit het pensioenoverleg van die avond te verhuizen naar de kamer van zijn directeur-generaal, even verderop. Dat vertrek is alleen een stuk kleiner. En met zo veel mensen loopt ook hier de temperatuur snel op. Het zweet staat de onderhandelaars onder de oksels. Uiteindelijk verhuizen ze terug naar de inmiddels iets afgekoelde kamer 24.035, maar de over het algemeen goedgemutste Koolmees blijft de hele avond korzelig en ongeduldig.

De buitenwereld weet niets van dit zondagse overleg tussen minister Koolmees, de vakbonden en werkgevers. Officieel beginnen de onderhandelingen pas een dag later. Maar achter de schermen zijn de onderhandelaars al maanden in gesprek. Een bewuste strategie: een eerdere poging om tot een pensioenakkoord te komen, in november vorig jaar, mislukte na vele onderhandelingsrondes, waar de camera’s bovenop stonden. Nu willen ze het officiële deel zo kort mogelijk houden, om de kans op succes te vergroten.

Minister Koolmees heeft haast. Hij weet dat het akkoord er uiterlijk in de eerste week van juni moet zijn. Dan is er nét genoeg tijd om te voorkomen dat de AOW-leeftijd in januari omhoog gaat; een eis van de vakbonden. De minister moet het wetsvoorstel over de AOW langs de Tweede en Eerste Kamer zien te krijgen voor de officiële deadline van 1 juli. Het is krap, maar het moet kunnen.

De kabinetsbrief van Asscher

Al vrij snel na het gestrande overleg van november zoeken de partijen weer contact. Mariëtte Hamer, voorzitter van de Sociaal-Economische Raad en oud-PvdA-politica, is daarbij de verbinder, zeggen betrokkenen. „Mariëtte kan zeggen: Han [Busker van de FNV, red.], het lijkt me goed om de minister even te bellen. En dan vraagt ze Wouter: is het goed als Han jou belt?” Na het verdriet en het chagrijn van november is het belangrijk om de relaties te herstellen.

Werkgevers en vakbonden praten al jaren over een nieuw aanvullend pensioen, waar werknemers zelf voor sparen bovenop hun staatspensioen, de AOW. De pensioenen stijgen al jaren niet mee met de inflatie en het stelsel past niet meer bij de arbeidsmarkt van nu, met mensen die vaak van baan wisselen of zzp’er worden.

Ook PvdA-leider Lodewijk Asscher komt snel in actie na de nederlaag van november. Kort daarna spreekt hij premier Mark Rutte (VVD) en Wouter Koolmees in het Torentje. Asscher was in het vorige kabinet minister van Sociale Zaken en vicepremier, hij kent Rutte goed. Op cruciale momenten, weten ze bij de PvdA, moeten ze Asscher de premier laten bellen.

In het Torentje haalt de PvdA-voorman een brief tevoorschijn met punten die voor zijn partij belangrijk zijn. Qua opmaak en lettertype is het precies een kabinetsbrief. Dit zou de deal kunnen zijn, zegt hij. En dan zal de PvdA die steunen.

Acties en puzzelstukjes

Toch komen in het nieuwe jaar geen nieuwe onderhandelingen op gang. Vakbond FNV wil actievoeren en kondigt een landelijke pensioenstaking aan voor maandag 18 maart. Aan de kant van het kabinet blijft het stil. Rutte en Koolmees hebben geen zin om nog een keer gezichtsverlies te lijden. Het dagelijks bestuur van de SER, waarin de werkgevers en vakbonden samenkomen, heeft geëvalueerd wat er in november is misgegaan. De conclusie is dat niemand er écht klaar voor was. Sommige knelpunten, zoals een regeling voor mensen met zware beroepen, waren in de onderhandelingen pas zo laat aan bod gekomen dat de partijen nog amper slimme compromissen hadden bedacht.

De SER besluit in kleine werkgroepjes onder leiding van Mariëtte Hamer opnieuw het gesprek aan te gaan en oplossingen te bedenken. „De puzzel kon nog niet worden gelegd, maar we hadden in ieder geval puzzelstukjes”, zegt een betrokkene.

De PvdA blijft op de achtergrond voortdurend meepraten. Het kabinet neemt de PvdA dit keer serieus en dat moet ook wel. Bij de Provinciale Statenverkiezingen van 20 maart is Rutte III zijn meerderheid in de Eerste Kamer kwijtgeraakt. Het kabinet heeft de PvdA, en waarschijnlijk ook GroenLinks, nodig. Bovendien bestaat het risico dat vakbondsleden niet instemmen met een akkoord als de linkse partijen daar tegen zijn.

Koolmees beseft dat een nieuwe deal miljarden zal kosten. Inhoudelijk wil hij vakbonden best tegemoet komen, alleen ligt het financieel lastig. Minister Wopke Hoekstra van Financiën (CDA) is niet erg toeschietelijk. Maar begin mei krijgt Wouter Koolmees goed nieuws. Laura van Geest, directeur van het Centraal Planbureau, belt hem dat er nieuwe berekeningen zijn gemaakt over de overheidsfinanciën op lange termijn. En die pakken tot nu toe gunstiger uit, waardoor er enkele miljarden vrijkomen. Dit zou het begin van een oplossing kunnen zijn, weet hij, maar de CPB-prognose is nog niet definitief. Het zal lastig zijn om Hoekstra te overtuigen dat geld te mogen gebruiken.

Woensdag 22 mei
Cuypers boardroom, Vleuten

Wouter Koolmees rookt een sigaret op het terras van het Anafora Parkrestaurant in Vleuten. Op zijn verzoek zitten alle pensioenonderhandelaars deze woensdagavond 22 mei weer samen aan tafel, voor het eerst sinds november. Na die tijd zijn de partijen alleen in kleinere samenstellingen bijeen geweest. Langzaam groeit het vertrouwen: dit keer zou het wél kunnen lukken. Volgens Koolmees is het tijd om de contouren van een nieuwe deal duidelijk te maken.

De onderhandelaars zitten in een restaurant aan de oever van de Vikingrijn, waar zwaanvormige bootjes klaarliggen voor een tochtje. Daar is geen tijd voor. Het gezelschap trekt zich terug in de Cuypers boardroom op de eerste etage.

Tijdens een rookpauze ontdekken Koolmees en Hans de Boer van werkgeversorganisatie VNO-NCW tot hun schrik dat je door het openstaande raam de gesprekken in de Cuypers-zaal letterlijk kunt horen. Gelukkig zit er niemand op het terras.

Die avond in Vleuten doet Koolmees zijn eerste voorstel voor een tragere stijging van de AOW-leeftijd op de lange termijn. Hij is blij dat hij de vakbonden eindelijk iets concreets kan bieden op dit voor hen belangrijke onderwerp – al vergde het veel overleg met de regeringsfracties en minister Hoekstra. Koolmees’ voorstel: voor ieder jaar dat de levensverwachting stijgt, hoeft niet een jaar langer gewerkt te worden, maar 10 maanden. De kosten: 2 miljard euro per jaar. FNV’er Busker reageert koeltjes. „Nou, dan hebben we nog een lange weg te gaan”, zegt hij. Koolmees is boos, begint zelfs te schreeuwen. Hij was juist zo trots dat hij eindelijk mandaat had gekregen. Mariëtte Hamer sust de boel. Zij legt Koolmees uit dat het niet handig is om nu met dit voorstel te komen, terwijl hij wéét dat de FNV 6 maanden eist en vermoedelijk met 8 maanden akkoord kan gaan. Tien maanden is gewoon niet goed genoeg.

Zondag 2 juni
Ministerie van OCW, werkkamer 24.035

Afgelopen zondagavond hoopt iedereen tot een bijna-akkoord te komen, maar op de meest controversiële onderwerpen zit totaal geen beweging. De gesprekken zíjn al niet makkelijk en dan is het ook nog eens heet, met irritaties en chagrijn tot gevolg.

Die avond blijkt bijvoorbeeld dat de vervangers van vakbondsvoorzitter Nic van Holstein (VCP), die op vakantie is, niet alle details kennen. Koolmees zucht, kreunt en moppert. Maar de SER-voorzitter heeft engelengeduld. Mariëtte Hamer neemt de VCP-onderhandelaars apart en praat ze bij. Het zou zonde zijn als er eindelijk een pensioenakkoord in zicht is en de VCP eruit valt, redeneert zij.

Het wordt spannend, dat voelt iedereen. Vorige week zijn de grote vakbondsacties geweest: dinsdag lag bijna het hele openbaar vervoer plat, woensdag demonstreerden nog eens 25.000 mensen voor ‘een goed pensioen’. De deadline voor een akkoord komt in zicht. Als Koolmees kort na de acties de bonden en werkgevers uitnodigt om de onderhandelingen weer formeel te maken, claimt de FNV dat als succes: „Blijkbaar is het signaal goed doorgekomen”, zegt voorzitter Han Busker.

Die zondag worden tientallen pagina’s tekst minutieus doorgenomen. Maar een echte doorbraak blijft uit. Nu komt alles aan op maandagavond, als ook premier Rutte zal aanschuiven.

Maandag 3 juni
Ministerie van Sociale Zaken, Muzenzaal

Maandagavond, half negen. De beveiliger voor het ministerie van Sociale Zaken slaakt een diepe zucht als Mark Rutte zijn fiets verderop tegen een lantaarnpaal zet. Hij zegt in zijn microfoontje: „Meldkamer, de excellentie zet zijn fiets wéér tegen de paal.” Het is niet de eerste keer dat Rutte vergeet dat hij zijn fiets binnen dient te zetten.

Eerder die dag hebben Rutte en Koolmees PvdA-voorman Asscher en GroenLinks-leider Jesse Klaver ontvangen op het Torentje, om te bespreken wat de linkse partijen nodig hebben om akkoord te gaan. Het lijstje lijkt sterk op de brief die Asscher in december meenam naar het Torentje. Rutte en Koolmees zeggen niks toe.

’s Avonds in de Muzenzaal van het ministerie leggen de vakbonden hun laatste bod op tafel. Onder andere: 8 maanden doorwerken per extra levensjaar, niet 10. Dit komt – niet toevallig – overeen met wat die middag in het Torentje is besproken. De bonden zijn stellig: dít moet het worden, met iets anders kunnen ze niet terug naar hun achterban.

Het is inmiddels half twaalf. Het kabinet besluit te schorsen, wat uiteindelijk tot twee uur ’s nachts duurt. In een apart kamertje probeert Koolmees een conference call op te zetten met de fractievoorzitters van de vier coalitiepartijen en Wopke Hoekstra. Het vijftal heeft opdracht gekregen wakker te blijven. Koolmees zit te prutsen met zijn iPhone en het duurt een tijdje voor hij iedereen aan de lijn heeft.

Eindelijk komt er duidelijkheid over het meest heikele punt: de AOW-leeftijd. Minister Hoekstra en de coalitie gaan akkoord met een bevriezing voor de komende twee jaar. Op de lange termijn geldt: ieder jaar langer leven, betekent 8 maanden langer werken. Dit kost uiteindelijk 4 miljard euro per jaar. Nu Koolmees en Rutte toestemming hebben om zover te gaan, moet het lukken. Maar eerst zijn er nog wat kleinere knelpunten om op te lossen. Ze roepen FNV’er Han Busker bij zich, daarna VNO-baas Hans de Boer, daarna Hans de Boer én Jacco Vonhof, van MKB-Nederland.

Dan is het bod definitief. Ze zijn eruit. Negen jaar hebben kabinetten en de polder het geprobeerd, nu ligt er een pensioenakkoord – al moet de achterban van de vakbonden zich er nog over uitspreken.

Dinsdag 4 juni
Sociaal- Economische Raad

Na een korte nacht komen de onderhandelaars op dinsdagmiddag weer bij elkaar op het kantoor van de SER. Ze bespreken de presentatie voor de dag erna. Wie moet als eerste het woord voeren? Wouter Koolmees, namens het kabinet? Of Mariëtte Hamer, namens de SER?

Lees ook: Wat het pensioenakkoord voor jou – en de mensen om je heen – betekent

Werkgeversbaas Hans de Boer vindt dat de minister moet beginnen. Hij zegt tegen Hamer: „Jij bent ook gewoon gastvrouw.” De SER-voorzitter reageert geprikkeld. „Moet ik dan ook de koffie inschenken?” De andere aanwezigen vinden de opmerking van „botte boer” Hans de Boer „ongepast”. Hamer heeft zo’n doorslaggevende rol gespeeld bij het akkoord, zeggen zij, het is niet terecht om haar op het laatste moment in een ‘faciliterende’ rol te duwen.

’s Avonds horen de onderhandelaars dat de persconferentie de volgende dag niet om 10 uur, maar om 11 uur plaatsvindt. Koolmees is zó blij met de steun van de PvdA en GroenLinks dat hij Asscher en Klaver de eerste persverklaring gunt. Ook zij mogen schitteren met dit pensioenakkoord – om 10 uur.

Woensdagochtend tijdens de presentatie valt het woord ‘gastvrouw’ niet. Koolmees spreekt „grote waardering” uit voor Mariëtte Hamer. Zij is, zegt hij, „niet alleen de voorzitter, maar ook de doorzetter van de SER”.

Voor deze reconstructie is gesproken met twaalf direct betrokkenen.