Hoe Amerikaanse staten telkens nieuwe hapjes nemen uit het recht op abortus

Verenigde Staten Indiana is een van de staten waar abortus al sterk ontmoedigd wordt met toenemende regeldruk voor vrouwenklinieken. Dit alles met één oog op het nieuwe conservatieve Hooggerechtshof.

Jordyn Close (22) onderging vier jaar geleden een abortus in Ohio. „Ik was niet klaar om een kind te krijgen.”
Jordyn Close (22) onderging vier jaar geleden een abortus in Ohio. „Ik was niet klaar om een kind te krijgen.” Foto Angelo Merendino

Er stond één demonstrant toen Jordyn Close het trapje aan Broad Street in Columbus, Ohio, opliep. Voordat Close de Founder’s-vrouwenkliniek binnenging, had de betogende vrouw haar toegeroepen dat ze nog van gedachten kon veranderen. Of zij wel wist dat abortus wéér een manier van witte mensen was om zwarte mensen te vermoorden. „Black genocide!

Achttien jaar was de Afrikaans-Amerikaanse Jordyn Close toen ze ontdekte dat ze in verwachting was – „mijn hond begon me ineens heel agressief te beschermen tegen andere mensen”.

Op internet leidden de zoektermen ‘abortus’ en ‘zwanger’ haar eerst naar een crisis pregnancy center in hoofdstad Columbus. „Daar probeerden zij me naar binnen te kletsen voor een echo. Ze praatten op mij in, dat abortus niet de enige optie hoefde te zijn. Ik heb meteen opgehangen, ik had mijn keuze gemaakt: ik was niet klaar om een kind te krijgen.”

Net als in alle andere Amerikaanse staten is, sinds de uitspraak Roe versus Wade door het Hooggerechtshof in 1973, abortus wettelijk toegestaan in Ohio. „Nog wel”, zegt Jordyn Close, nu 22 jaar.

Juridisch touwtrekken

De tegenstanders van abortus winnen aan kracht. Een staatje van de National Abortion Federation laat zien dat het aantal gemelde demonstranten bij abortusklinieken is toegenomen van nog geen 22.000 in 2015 tot bijna 100.000 vorig jaar.

En, effectiever, in tal van staten zijn maatregelen genomen die het lastiger maken om een abortus te krijgen. Sinds 2011 heeft de staat Ohio bijvoorbeeld 23 nieuwe regels ingesteld om de toegang tot abortus te beperken.

Zo moest Jordyn Close drie keer naar de kliniek komen – wat haar elke keer een dag kostte – voordat zij zich feitelijk kon laten behandelen. In Ohio is een bedenktijd van 24 uur verplicht. Bovendien mag de zorgverzekeraar een abortus niet vergoeden, dus moest Close na betaling voor het eerste consult twee weken sparen voor de behandeling. Zij moest een verplichte echo laten maken, waarbij de medici haar dienden te wijzen op de hartslag van de vrucht. Ze moesten haar inlichten over andere opties, zoals adoptie.

„Wij moeten een praatje afsteken met propaganda waar we zelf niet in geloven”, zegt Amy Hagstrom Miller, oprichter en directeur van de kleine keten van abortusklinieken Whole Woman’s Health. „Nou ja, we kunnen er wel bij zeggen dat wij er zelf niet in geloven.”

Hagstrom begon dertig jaar geleden bij Planned Parenthood, de grootste aanbieder van abortussen. Zestien jaar geleden richtte ze haar eigen bedrijf op. Nu heeft ze zeven klinieken in vijf staten. „En vijf lopende rechtszaken.”

Een van die rechtszaken gaat over de kliniek in South Bend, Indiana, de stad waar de Democratische presidentskandidaat Pete Buttigieg burgemeester is. Aan een doorgaande weg, voorbij de McDonald’s, voorbij Wendy’s, voorbij Arby’s en naast het Philips 66 tankstation, ligt een vriendelijk huisje, omgeven door lage paaltjes met elk een paarse strik eromheen. „Dat staat toch vriendelijker dan een hek en borden met ‘geen toegang’”, zegt Hagstrom. Hier kon Whole Woman’s Health na twee jaar zoeken – „eerst wilde niemand ons een pand verhuren” – een kliniek inrichten, in 2017. Maar twee jaar later is de vestiging in South Bend nog altijd gesloten.

Hagstrom: „We hebben in 2017 een vergunning aangevraagd. De staat heeft ons tweemaal aanvullende informatie gevraagd en uiteindelijk onze aanvraag afgewezen. Wij hadden niet kunnen laten zien, schreef men, dat wij een ‘eerbare en verantwoordelijke’ organisatie zijn. Wij zijn in beroep gegaan, dat beroep is gegrond verklaard. Daarop is de staat weer in beroep gegaan. Ze willen gewoon niet dat wij ons werk doen. Ten slotte hebben wij in april de rechtbank gevraagd een sommatie te doen.”

Elk moment kan een uitspraak komen van de rechter in Indiana. „De enige manier waarop abortusorganisaties hun recht kunnen krijgen loopt niet meer via de wetgever maar via de rechter.”

Abortusartsen vermoord

De houding in de Verenigde Staten ten opzichte van abortus is een paar keer veranderd sinds Amy Hagstrom Miller in 1989 dit werk ging doen. „In de jaren 90 was de tegenstand ronduit gewelddadig.” Dat waren de jaren dat zeven abortusartsen in de VS werden vermoord door activisten. Er waren bomaanslagen op klinieken, pogingen tot brandstichting, een enkele arts werd ontvoerd.

Demonstraties zijn er nog elke dag. Bij de Planned Parenthood-kliniek in Mishawaka, een voorstad van South Bend, staan er op een willekeurige dag vijf. Ze steken allemaal borden van hetzelfde gele karton de lucht in. ‘Abortus = moord’, staat op een bord. ‘Denk ook aan de mogelijkheid van adoptie’, staat op een ander. ‘Ik ben blij dat ik een geadopteerd kind ben’, staat op een derde. Zelfs voor de opening heeft de kliniek van Whole Woman’s Health al een demonstratie aangetrokken, zegt Hagstrom. „Wij hadden vijftig man voor de dichte deur staan.”

Terwijl de demonstraties voortduren, hebben de tegenstanders sinds de eeuwwisseling een nieuwe weg ingeslagen, zegt Hagstrom: naar de rechtbank. „Chipping away”, noemt ze het. Telkens kleine hapjes nemen uit het recht op abortus. Dan moesten de gangen van een abortuskliniek weer een minimale breedte hebben. Dan weer mocht de arts alleen in de abortuskliniek werken als hij ook een licentie had in een ziekenhuis op maximaal 30 mijl (48 kilometer) afstand van die kliniek.

Die laatste regel werd als een ei van Columbus doorgegeven van conservatieve staat naar conservatieve staat. Overal moesten abortusklinieken sluiten, vaak omdat ze in landelijk gebied lagen, ver van enig ziekenhuis. In maart 2016 schreef Seth Stephens-Davidowitz in The New York Times een column getiteld ‘De terugkeer van de doe-het-zelf abortus’, waarin hij liet zien dat op zoekmachine Google zoektermen in varianten op ‘thuisabortus’ veruit het meest werden ingetikt in staten waar de wetgeving het strengst was.

De tegenstanders van abortus zullen op andere cijfers wijzen. Alleen al tussen 2011 en 2014 daalde het aantal geregistreerde abortussen in Ohio met zo’n 20 procent, volgens cijfers van het Guttmacher Instituut. In Indiana daalde het aantal met 14 procent. In het hele land zijn sinds 2011 bijna 170 klinieken gesloten. „Het leidde tot uitputtend wachten voor vrouwen”, zegt Amy Hagstrom Miller.

De vermenselijking van de foetus

Maar de laatste jaren leden de tegenstanders enkele gevoelige nederlagen in de rechtszaal. Hagstroms kliniek won in 2016 een zaak in Texas waarbij de regel van de abortusarts die binnen een straal van 48 kilometer van een regulier hospitaal moest opereren, werd geschrapt door het Hooggerechtshof. Die maatregel betekende volgens het Hof een „onnodige belasting” voor een vrouw die een abortusbehandeling zocht. „Sindsdien richten de tegenstanders hun juridische pijlen niet meer op de vrouw, op de arts of op de kliniek, maar op de foetus.”

In twee staten is abortus dit jaar tot moord verklaard. In Alabama is deze maand een wet aangenomen waaronder een arts die een abortus uitvoert 99 jaar gevangenisstraf krijgt.

Is de zwangere vrouw in kwestie slachtoffer van verkrachting of van incest? Zelfs president Trump twitterde onlangs dat hij dat geldige redenen voor een abortus vindt. De gouverneur van Alabama– een vrouw – niet, zij tekende de wet. Deze wet, die in november in werking moet treden, is gelijk aangevochten. Andere staten hebben abortus verboden vanaf het moment dat in de baarmoeder een hartslag is te horen, doorgaans vanaf de zesde week van de zwangerschap.

De vermenselijking van de foetus kreeg een enorme impuls toen Time Magazine in 1965 foto’s van in de zwangere baarmoeder liet zien, schrijft abortusarts Willie Parker in zijn boek Life’s Work (2017). De zichzelf nadrukkelijk christen noemende Parker beschrijft dit als de vloek van de echoscopie. Hierop zien mensen in de foetus een baby, die slaapt, zijn beentjes kruist of zijn duim in de mond steekt – en dat al na zes weken, als het nog nauwelijks meer is dan een kikkervisje.

Anti-abortusactivisten spelen er dankbaar op in, bij demonstraties nemen ze kleine plastic poppetjes mee. De wet in Georgia verbiedt niet alleen abortussen vanaf de eerst waargenomen hartslag, ze bepaalt ook dat de foetus vanaf dat moment een ingezetene van de staat is en bijvoorbeeld zal moeten worden meegeteld bij de volkstelling.

Houdt Roe v. Wade stand?

De nieuwe abortuswetten in staten als Alabama, Georgia, Missouri, Kentucky, Mississippi (dat de gouverneur ‘abortusvrij’ beloofde te maken) en Ohio gaan dwars in tegen de uitspraak van het hoogste gerechtshof die abortus in 1973 landelijk legaliseerde in de Verenigde Staten. „En dat is precies wat ze willen”, zegt Hagstrom Miller. „Ze willen zien of het Supreme Court in zijn nieuwe, conservatievere samenstelling sinds oktober vorig jaar, misschien rijp is voor een abortusverbod.” Zonder Roe v. Wade mag elke staat beslissen of ze abortus legaliseert dan wel helemaal verbiedt.

En, hoe schat ze dat in? „Ik ben niet optimistisch. Misschien dat de hoogste rechters het niet meteen verbieden, maar de conservatieve meerderheid zal ook in deze wetten elementen zoeken die ze overeind kunnen houden, zodat abortus formeel legaal blijft, maar feitelijk kan worden verboden. Chipping away.”