China’s troefkaart: praseodymium

Handelsoorlog In het handelsconflict met de VS dreigt China de export van aardmetalen te staken. Hoe afhankelijk zijn wij van de Chinese mijnbouw? Lopen defensie, telecom en de energietransitie gevaar?

Medewerkers van een aluminiumfabriek in de Chinese provincie Anhui.
Medewerkers van een aluminiumfabriek in de Chinese provincie Anhui. Foto AFP

Toeval bestaat niet in de geleide planeconomie en dictatuur die de Volksrepubliek China heet. Temidden van de oplaaiende handelsoorlog met de Verenigde Staten dook president Xi-Jinping eind mei ineens op bij een producent van magneten, JL Mag Rare-Earth. Min of meer tegelijkertijd publiceerde de Commissie voor Nationale Ontwikkeling en Hervorming een vraag-en-antwoord-document waarin hardop de vraag gesteld werd of China met een exportstop op zeldzame aardmetalen terug kan slaan in de handelsoorlog met de VS.

Enkele dagen hiervoor had de Amerikaanse president Trump het Chinese telecombedrijf Huawei op een zwarte lijst gezet. Xi’s bezoek aan de magneetproducent en de opmerkingen van de machtige economische plancommissie werden direct geïnterpreteerd als een strategische tegenzet: China heeft een sleutel tot onze moderne maatschappij in handen en is bereid die in te zetten in een handelsconflict.

Zeldzame aardmetalen

Om te snappen waarom de troefkaart die Xi op tafel legde zo belangrijk is, is het goed om te kijken naar de rol van zeldzame aardmetalen in de wereldeconomie. Jarenlang wist niemand wat te doen met deze metalen, met fascinerende namen als europium, dysprosium of promethium (zie inzet). Maar sinds een jaar of dertig zijn ze een cruciaal onderdeel geworden van ons dagelijks leven. Ze zitten in magneten (vandaar Xi’s bezoek), batterijen, telefoons, auto's, vliegtuigen, windmolens, zonnepanelen en ga zo maar door. Zonder zeldzame aardmetalen geen energietransitie, geen communicatie, geen flatscreen-tv’s of LED-lampen.

China is de grootste producent van deze cruciale grondstoffen (120.000 ton van de in totaal 170.000 ton) èn zit op de grootste reserves ervan (44 miljoen ton van de 120 miljoen aan bekende reserves).

De reden dat China marktleider is in nagenoeg alle zeldzame aardmetalen heeft iets cynisch: het delven van de metalen uit veelal harde gesteentes is in veel landen te duur en gaat gepaard met gigantische milieuvervuiling. Omdat China zijn arbeiders erg weinig betaalt en niet maalt om de milieuverontreiniging, konden de aardmetalen de afgelopen jaren tegen betrekkelijk lage marktprijzen de wereld overspoelen. Andere landen die zelf een aandeeltje in de productie hebben zijn Australië, de VS , Myanmar en Rusland. In Europa zijn onder meer in Zweden reserves gevonden in een oude mijn, maar het opstarten van een Europese aardmetalenmijn zou 10 tot 20 jaar duren en miljarden aan investeringen kosten.

China wint de meeste zeldzame aardmetalen, maar landen als Vietnam en Brazilië hebben ook grote reserves

Dreigende exportstop

Amerika is grootafnemer van Chinese zeldzame aardmetalen, zowel de ertsen als de halffabrikaten. Een dreigende exportstop is dan ook geen loos gebaar. De Amerikaanse telecom wordt erdoor geraakt, net als de defensie-industrie.

Zo bont als de vorige keer dat China de export van aardmetalen deels blokkeerde, is het nu nog niet. In 2010 vochten China en Japan een diplomatiek-militair conflict uit over de Zuid-Chinese zee. De Chinezen sloten Japan, destijds een grote verwerker van de ertsen tot halffabrikaten, af van de toevoer tot aardmetalen. De prijzen van de aardmetalen vertienvoudigden in sommige gevallen. Toen China de markt onder druk van de Wereldhandelsorganisatie weer open gooide, klapten de prijzen in elkaar (en werden veel alternatieve producenten door China weer uit de markt gedrukt). China investeerde de afgelopen jaren fors in het zelf verwerken van de metalen en is nu een grote exporteur van zowel halffabrikaten als consumentenelektronica.

Ook nu schoten de koersen van mijnbedrijven die zich bezighouden met de delving van deze metalen omhoog. Niet alleen van Chinese bedrijven maar ook van het Australische mijnbedrijf Lynas gingen de koersen door het plafond. Lynas is een van de weinige ontginners en verwerkers van zeldzame aardmetalen buiten China en zal dus profiteren als China de eigen export deels bevriest.

Geen paniek

De dreigende exportstop zorgt zo voor nervositeit op de markten. Toch is het maar zeer de vraag of China het dreigement zal doorzetten. Casper Burgering is grondstoffenspecialist bij het economisch bureau van ABN Amro. Hij denkt dat China een groot risico loopt door de VS af te snijden: „De VS zijn de grootste afnemer van Chinese aardmetalen. Dat betekent dat een exportstop China ook miljarden aan inkomsten kan kosten”, zegt hij.

Tegelijkertijd is de VS wel degelijk kwetsbaar voor Chinese blokkades, zegt Burgering: „In de VS zelf wordt nauwelijks gewonnen en de reserves daar zijn ook niet groot. Het zou verstandig zijn als de VS de banden met landen als Brazilië, Japan of Vietnam zou aanhalen, waar wel grote reserves zijn, maar nog weinig productiecapaciteit.” Daarbij denkt Burgering dat de VS de afgelopen jaren voorraden opgebouwd hebben om het een tijdje zonder leveranties aan te kunnen.

Ook grondstoffenexpert David Fickling van persbureau Bloomberg denkt dat het zo’n vaart niet zal lopen in het handelsconflict. De macht van China op de markt is afgenomen, constateert hij. Waar in 2010 nog 97 procent van de zeldzame aardmetalen door China werd geproduceerd, is dat nu nog iets meer dan 70 procent. Daarbij kan een dreigende exportstop de zoektocht naar alternatieven versterken. De VS bijvoorbeeld werken sinds vorige maand samen met Lynas: het Texaanse Blue Line Corp bouwt samen met de Australiërs een verwerkingsfabriek in Hondo, Texas.

Burgering wijst ook nog op wat hij „alternatieve routes” noemt. China exporteert ook veel ertsen en halffabrikaten naar Europese landen. De VS zouden langs die weg alsnog de hand kunnen leggen op de benodigde materialen.

Space mining

Voor de langere termijn kan het voor zowel de VS als de rest van de wereld verstandig zijn om de afhankelijkheid van China te verminderen, zeggen zowel Fickling als Burgering. Die wens klinkt ook door bij strategische studies die de Nederlandse overheid liet doen. Dat kan door mijnen te bouwen in andere landen, bijvoorbeeld in Afrika waar relatief veel reserves zijn. Ook kan hergebruik van zeldzame aardmetalen de afhankelijkheid verminderen, net als het zoeken naar alternatieven voor de metalen.

In een recent interview met MKB Forum opperde Matthias Wachter, hoofd van de afdeling leveringszekerheid en grondstoffen van de Duitse werkgeversbond, twee wel heel spannende alternatieven: allereerst deep sea mining, bijvoorbeeld in het ertsrijke zuidelijke deel van de Stille Oceaan. „En, dit is echt science fiction, we denken aan space mining. Het is absoluut toekomstmuziek, maar er zijn veel grondstoffen in de ruimte. Wij kennen 700.000 planetoïden en 17.000 daarvan zijn bereikbaar”, aldus Wachter.

De strijd om de zeldzame aardmetalen zal zich dan naar de ruimte verplaatsen. Eens kijken wie er het eerst bij een planetoïde vol met praseodymium, holmium of gadolinium arriveert: Xi, Trump of Europa. En of we ze dan nog wel zeldzame aardmetalen kunnen blijven noemen.