Sobere opvang houdt asielkinderen niet vast

Verdwenen asielkinderen De begeleiding van minderjarige asielzoekers is ondermaats. Ruim zestienhonderd liepen de afgelopen jaren weg.

Inspecties constateerden verschillende malen misstanden in opvanglocaties, zoals het AZC in Oisterwijk.
Inspecties constateerden verschillende malen misstanden in opvanglocaties, zoals het AZC in Oisterwijk. Roos Pierson

Als onderzoeker Carla van Os alleenstaande minderjarige asielzoekers interviewde in de Tilburgse opvanglocatie gooide ze eerst de complete kamerinrichting om. Stoelen in een kring. Kleedje op tafel. Appelsap, druiven, chocolade erbij. Want de „oude meuk” die ze aantrof was „niet gezellig”. Om deze kinderen te helpen over hun ervaringen te vertellen, zegt Van Os, moet je ze op hun gemak stellen. „Als je niet investeert in deze kinderen, kom je ook niet te weten wat de gevaren zijn.”

Van Os is universitair docent ‘kinderen en recht’ aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze deed verschillende onderzoeken naar onder meer het welzijn en de gezondheid van minderjarige asielzoekers en de kwaliteit van de opvoedingsomgeving van de Nederlandse opvanglocaties.

De afgelopen 4,5 jaar zijn ruim zestienhonderd kinderen weglopen uit opvanglocaties voor asielzoekers, bleek deze week uit cijfers die NRC had opgevraagd. Van de weggelopen kinderen, jonger dan achttien jaar, is niet bekend waar ze zich bevinden. De SP in de Tweede Kamer heeft daarover vragen gesteld aan minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA).

Voogd

Minderjarige asielzoekers zonder ouders of begeleider die zich in Nederland melden, krijgen een voogd toegewezen. Kinderen met weinig uitzicht op verblijf in Nederland worden ondergebracht bij het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA), kinderen die wel uitzicht hebben op een verblijfsvergunning komen in de kleinschaligere opvang van voogdij-instelling Nidos. Het merendeel van die opvangplekken bevindt zich in dorpen of aan de rand van de stad, de inrichting is vaak sober.

Een deel van de weggelopen kinderen vertrok naar familie in het buitenland, volgens de organisaties, maar er zijn ook signalen dat kinderen gedwongen worden te stelen of hun lichaam te verkopen. De buit of het verdiende geld moeten ze afstaan. Dit zijn „risico-jongeren”, zegt Van Os. Hun gezondheid ligt onder het gemiddelde, een op de drie worstelt met angsten en ze zijn kwetsbaar omdat ze zonder ouders hier zijn en ze tijdens de reis „nare dingen” hebben meegemaakt.

Hoe tien jaar geleden al Nigeriaanse meisjes vermist raakten in Nederland

Elk weggelopen kind is er één te veel, zeggen COA en Nidos, maar de instanties kregen de afgelopen jaren ook pittige rapporten op hun bord waaruit bleek dat de begeleiding én de veiligheid in de opvang beter konden.

Zo beoordeelden de Inspectie Jeugdzorg en de Inspectie Veiligheid en Justitie in 2016 de beschermde opvang (voor mogelijke slachtoffers van uitbuiting) op twaalf van de twintig punten onvoldoende. „De medewerkers van de beschermde opvang schatten de veiligheidsrisico’s van jongeren niet systematisch in.” En: „medewerkers zijn niet (systematisch) getraind in het herkennen van signalen van mogelijk seksueel geweld of psychische problemen.”

In 2017 publiceerde de Inspectie opnieuw over de opvang, de meeste problemen waren verholpen.

Onaangekondigd bezoek

Eind 2018 volgde nóg een kritisch onderzoek over de opvang van minderjarige asielzoekers. De inspecties bezochten onaangekondigd zes van de ruim dertig opvanglocaties. Conclusies: de opvang en begeleiding is ondermaats. In het rapport staat een waslijst aan onderwerpen die beter kunnen, zoals een schonere en veiligere leefomgeving, meer zicht op de veiligheidsrisico’s, zinvolle vrijetijdsbesteding (sporten), beter geschoolde begeleiders en de jongeren helpen met het opbouwen van een netwerk.

Dat laatste punt is makkelijker gezegd dan gedaan, zegt onderzoeker Van Os: „Die kinderen worden van opvang naar opvang gepompt.” Daardoor is het onmogelijk om vriendschappen op te bouwen. De opvang is bovendien te grootschalig, vindt Van Os. Ze pleit voor meer pleeggezinnen: „Die moeten desnoods geworven worden.”

Kinderen met en zonder uitzicht op een verblijfsvergunning moeten samen in de opvang verblijven, vindt zij. Twintig jongeren zonder toekomstperspectief, zegt Van Os, betekent twintig keer ellende. „De kans is groot dat ze dan weglopen.”

Momenteel is de opvang van minderjarige asielzoekers nog te veel op de asielprocedure gericht, zegt Van Os, terwijl de overheid ook een zorg- en beschermplicht heeft voor deze kinderen. Als deze kinderen zich op hun gemak voelen, zegt ze, kun je daarna beter met ze praten over eventueel verblijf of terugkeer.