Ontgoocheld schreef dichter Bertolt Brecht hier zijn treurzangen

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Bertolt Brechts buitenhuis in Buckow, Duitsland.

Foto’s A. Savin, Lienhard Schulz

Je merkt het niet meteen, maar een bezoek aan het heerlijke buitenhuis van Bertolt Brecht en zijn vrouw Helene Weigel, gelegen aan een meertje zo’n zestig kilometer ten oosten van Berlijn, is geen lichtvoetig uitstapje. Het huis oogt vredig, met zijn sierlijke puntdak onder de oude bomen. Maar het biedt een onbarmhartige blik in de innerlijke verscheurdheid van de grote toneelschrijver en dichter in zijn laatste levensjaren.

Al in de 19de eeuw was het lieflijke plaatsje Buckow bij Berlijners populair als plek om tot rust te komen. In de heuvels rond het kleine stadscentrum verrezen villaatjes in landelijke stijl. De beeldhouwer Georg Roch liet er in 1910 een atelierwoning bouwen, met openslaande deuren en uitzicht op een steiger die ver het stille meer in steekt.

Brecht en de actrice Weigel betrokken het huis met bijbehorend tuinhuis in 1952. Het was een zware tijd voor hen beiden. Ze hadden de nazitijd in ballingschap doorgebracht, onder meer in de Verenigde Staten. Nu hadden ze hun handen vol aan hun theater in (Oost-)Berlijn, het Berliner Ensemble, dat moest opereren binnen de artistieke en politieke grenzen die de jonge DDR stelde.

Van het begin af aan was de grote kamer die als atelier was gebouwd, bestemd om vrienden en andere gasten te ontvangen. De huidige bezoeker treft een hoge, lichte kamer van bijna kloosterachtige soberheid met in het midden een grote houten tafel. Een deel van het enorme raam wordt bedekt door een doek, waarop vier van de treurzangen zijn afgedrukt, de Buckower Elegien, die Brecht hier schreef.

Onderaan staat die Die Lösung (De oplossing), geschreven na de volksopstand van 17 juni 1953, toen de arbeiders in opstand kwamen tegen het communistische regime dat beweerde hen te vertegenwoordigen. Met de beroemd geworden slotregels: Zou het in dat geval niet makkelijker/ Voor de regering zijn/ Om het volk te ontbinden / En een ander te kiezen?

Hier kan de argeloze bezoeker zich nog voorstellen dat Brecht zich, in zijn zelfgekozen isolement in Buckow, als een artistieke dissident tegen het regime keerde. Maar één deur verder, in de enige andere kamer in het huis die bezichtigd kan worden, blijkt het een stuk ingewikkelder te liggen.

Deze kleine kamer is niet in oude staat bewaard. Hier is met oude brieven, foto’s en krantenpagina’s een soort kamergroot proces-verbaal opgemaakt: over de opstand van 1953 en de pijnlijke manier waarop Brecht, de geëngageerde kunstenaar die tegelijk afhankelijk was van het regime, erop reageerde.

Pijnlijk epistel

Terwijl het neerslaan van de opstand (met behulp van honderden Russische tanks) nog in volle gang was, schreef Brecht een korte brief aan DDR-leider Walter Ulbricht. Op meer dan ware grootte is het pijnlijke epistel hier te lezen. De slotzin, destijds gretig afgedrukt in de partijkrant Neues Deutschland, luidt: „Ik voel de behoefte u op dit ogenblik mijn verbondenheid met de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands tot uitdrukking te brengen.”

In de zin ervoor pleit Brecht voor „een grote gedachtenwisseling met de massa’s over het tempo van de opbouw van het socialisme”. Maar die zin liet de krant weg. Voor de West-Duitse pers was Brecht nu een communistische meeloper, sommige theaters boycotten zijn stukken.

Ontgoocheld schreef hij die zomer in Buckow zijn treurzangen, ook Die Lösung, met die zin over ontevreden leiders die maar een ander volk moeten kiezen. Pas drie jaar nadat hij in 1956 was overleden werd het gedicht gepubliceerd.

Wie door de mooie tuin loopt, op weg naar het botenhuis met een tentoonstelling van decorstukken van de oerversie van Mutter Courage, komt het bittere vers nog een keer tegen. Dicht bij de waterkant is het in een metalen plaat gestanst.

Het Brecht-Weigel-Haus Buckow is geopend van maandag t/m zondag (en op feestdagen), in de middag (vanaf 13 uur). Zie brechtweigelhaus.de.

Correctie (7 juni 2019): In eerdere versie van dit artikel werd de voornaam van Bertolt Brecht foutief geschreven als Bertold. Dat is hierboven aangepast.