Recensie

Recensie Boeken

De druk, zinloosheid en leegte van het Instagram-leven

David Brooks Het najagen van geluk, plezier en erkenning is een doodlopende weg, aldus de populaire Amerikaanse columnist David Brooks. Verplichtingen aangaan en investeren in innige relaties – daar draait het om in het leven.

De rots van Trolltunga in Noorwegen
De rots van Trolltunga in Noorwegen Foto Getty Images
    • Wouter van Noort

Steeds nieuwe ervaringen najagen en zoveel mogelijk leuke dingen doen. Alles van de bucketlist afvinken. Van Burning Man via Bali naar ayahuasca-ceremonie. De meest prestigieuze banen en traineeships op je LinkedIn-profiel zetten. Je doelen bereiken, dat delen met duizenden vrienden en ontelbaar veel likes krijgen. En dan toch dat lege, eenzame en zinloze gevoel overhouden. Soms zelfs een identiteitscrisis of burn-out.

Het is wat David Brooks in zijn nieuwe boek The Second Mountain het ‘Instagram-leven’ noemt. Hij leent daarin uit het werk van de Deense filosoof Søren Kierkegaard die halverwege de 19de eeuw al schreef over het oppervlakkige ‘esthetische leven’, dat gedoemd is om tot niets te leiden. Volgens Brooks, net als Kierkegaard, is het najagen van persoonlijk geluk, plezier en erkenning een doodlopende weg.

Het is de ‘eerste berg’ die velen in hun leven beklimmen, maar als ze op die top aankomen staren ze de leegte in. Het hogere doel is volgens Brooks de ‘tweede berg’. De eerste berg draait om jezelf, de tweede om anderen. Het goede leven is niet gericht op pleziertjes, maar op diepe relaties met de mensen om je heen.

Zelfisme

Brooks (1961), bekend geworden als conservatieve, Republikeinse politieke commentator, raakt de laatste tijd een snaar. Zijn columns staan steevast dagenlang op nummer één van bestgelezen stukken van de website van The New York Times. Hij is te horen en zien in vele populaire podcasts, radio- en tv-programma’s. Als de VS een ‘denker des vaderlands’ had, zou Brooks goede kans maken.

In zijn recente werk zet hij zich consequent af tegen de verheerlijking van het ego. En tegen wat hij ‘zelfisme’ en het ‘evangelie van het heilige jij’ noemt. Hij is ook een uitgesproken criticus van Trump. Het ‘hyperindividualisme’ dat wordt aangewakkerd door het ieder-voor-zich-kapitalisme en sociale media is volgens Brooks een belangrijke oorzaak van het tribalisme, de stammenstrijd die in de politiek zo dominant is geworden.

Beter dan geluk is het om vreugde na te streven: joy.

‘Mensen komen in opstand tegen de isolatie en betekenisloosheid van het hyperindividualisme. Dat doen ze door aansluiting te zoeken bij een partijdige stam. Dit lijkt op een echte relatie maar is precies het tegenovergestelde. Betekenisvolle relaties draaien om gedeelde liefde, tribalisme om gedeelde haat.’ Die ontwikkeling is giftig voor de samenleving.

Egoïstisch

De oplossing is investeren in échte relaties. En dan niet vrijblijvend, maar door het aangaan van echte, diepe verbindingen, het accepteren van langdurige en onvermijdelijk moeilijke verplichtingen naar anderen.

Volgens de Amerikaanse hoogleraar Brené Brown (53) zijn we eenzamer dan ooit, ondanks alle sociale media. Lees ook: ‘Sociale media zijn geen middelen voor intimiteit’

Beter dan geluk is het om vreugde na te streven: joy. Geluk is een egoïstische overwinning die even leuk is voor jezelf, maar vreugde overstijgt jezelf. Geluk krijg je van dingen bereiken en lijstjes afvinken, maar het goede gevoel ebt snel weg. Vreugde is langdurig, komt na jaren van luiers verschonen, gedisciplineerd oefenen, in de tuin spelen met een kind en samen stilletjes tv zitten kijken.

De vreugde waar we naar zouden moeten streven is iets wat je nooit alleen kunt ervaren, alleen met anderen met wie je diepe banden hebt opgebouwd. De liefde voor een echtgenoot, de diepgevoelde trots op een kind, het helpen van een vriend in nood. ‘Het leven is een kwalitatieve opgave, niet een kwantitatieve’, schrijft Brooks.

Spruitjeslucht

Hij identificeert vier commitments, diepe verbindingen, die bijzonder nastrevenswaardig zijn: het huwelijk, een professionele roeping (wat meer is dan een carrière), een consequente levensfilosofie of religie, en een gemeenschap om in te leven. Bij vlagen walmt er een doordringende spruitjeslucht uit het boek en Brooks toont zich in passages ronduit anti-liberaal. ‘Freedom sucks’, schrijft hij provocerend. Daar is wel wat tegenin te brengen.

Want hoe zit het dan met het feit dat de vooruitgang van de laatste decennia, aangejaagd door het liberale individualisme en het vrijemarktkapitalisme, ongeëvenaarde voorspoed en welvaart heeft gebracht? Brooks mag het ‘zelfisme’ noemen, je zou het ook gewoon emancipatie kunnen noemen. En die heeft toch wel wat opgeleverd. Persoonlijke vrijheid en individualisme zijn misschien wel de beste uitvindingen van de mens.

Harvard-hoogleraar Steven Pinker maakte dat punt op een erudiete manier in zijn boek Enlightenment Now (2018). De eindeloze grafieken met langetermijndata die Pinker daarin aanhaalt, stemmen zeer optimistisch over de staat van de wereld. Van kindersterfte tot toegang tot onderwijs tot levensverwachting: het gaat overweldigend de goede kant op (voor de mens dan, voor de rest van de planeet geldt waarschijnlijk iets anders).

Minder seks

Ook het grote aantal feiten uit Factfulness (2018) van Hans Rosling en Waarom de wereld niet naar de knoppen gaat (2019) van Maarten Boudry laat overtuigend zien dat bijna alles aan het menselijke bestaan nu beter is dan vroeger.

“In een samenleving die individuele voldoening eist, worden we meer dan ooit in de verleiding gebracht om af te dwalen.” Lees ook dit interview met relatietherapeut Esther Perel: ‘Je moet bijna wel vreemdgaan’

Bijna alles. Want wie zoals Brooks inzoomt op de beschikbare gegevens over persoonlijke relaties ziet een ander beeld. Eenzaamheid is een groeiend probleem onder jong en oud. Het aantal depressies neemt in veel westerse landen spectaculair toe, net als het aantal zelfmoorden. Onderling vertrouwen tussen mensen neemt af, net zoals de frequentie waarmee mensen seks hebben met elkaar.

De smartphone en sociale media beloven eindeloze verbindingen met anderen maar zorgen er vooral voor dat ‘je duizend gesprekken voert maar er nul onthoudt’. Die langdurige en steeds verdere uitholling van relaties is de voedingsbodem voor de leegte en richtingloosheid die zoveel mensen ervaren, denkt Brooks.

Morele revolutie

Brooks roept op tot een morele revolutie, het slot van het boek is zelfs opgeschreven als een politiek pamflet: het ‘relationistisch manifest’. We moeten relaties centraal stellen, niet het individu. ‘We worden gevormd door relaties, we worden gevoed door relaties en we snakken naar relaties. Het leven is niet een eenzame reis. Het draait om samen een thuis bouwen. Het is een proces van gevormd worden door diepe verbindingen.’

The Second Mountain is grotendeels opgeschreven als een persoonlijke zoektocht. En dat voor een boek dat draait om het opgeven van het ego: Brooks schrijft veel over zichzelf en de hoofdstukken waarin hij zijn religieuze zelfontdekking beschrijft zijn ronduit stichtelijk. The Second Mountain is bij vlagen erg Amerikaans. Europeanen zijn er vaak goed in om Amerikaanse cultuurkritieken klakkeloos op hun eigen continent te projecteren, terwijl de VS zeker wat individualisme betreft een nogal andere plek is.

Brooks besteedt in zijn boek The road to character veel aandacht aan het conflict tussen succes en karakter. Lees ook: De strijd tussen succes en karakter

En toch. Ook hier lijkt best wat te winnen wat betreft saamhorigheid en betere onderlinge relaties. Ook hier is eenzaamheid een groeiend probleem. Zit volgens een recent rapport van TNO ongeveer zestien procent van de werkende mensen tegen een burn-out aan. De druk, zinloosheid en leegte van het Instagram-leven helpen vast niet mee. Ook hier viert het politieke tribalisme hoogtij.

Elkaar weer eens stevig vastpakken, diepe, betekenisvolle verbindingen aangaan met anderen in je directe omgeving en wat minder aan jezelf denken is volgens Brooks het beste tegengif. Dat is een overtuigend pleidooi. Wat kan het voor kwaad om dit gewoon eens uit te proberen?