Moord op boer zet Zuid-Afrikaans debat landonteigening op scherp

Stellenbosch Vorig jaar nam regeringspartij ANC een motie aan om de grondwet te wijzigen zodat onteigening van boerenland mogelijk wordt. "De autoriteiten kunnen ons niet veilig houden”, zei boer Stefan Smit toen.

Boer Stefan Smit in 2018. Hij wijst naar de golfplaten hutten op zijn voormalige land in Stellenbosch.
Boer Stefan Smit in 2018. Hij wijst naar de golfplaten hutten op zijn voormalige land in Stellenbosch. Foto Bram Vermeulen

Het hoogoplopende debat over herverdeling van de landbouwgrond in Zuid-Afrika staat 25 jaar na het einde van de apartheid nog steeds onder spanning. Een nieuwe aanzet tot de discussie werd dit weekend gegeven toen bekend werd dat een boer op zijn boerderij is overvallen en vermoord. Zijn land werd vorig jaar bezet door honderden landloze Zuid-Afrikanen. Boerenvakbonden roepen de regering van president Cyril Ramaphosa op om een einde te maken „aan de wetteloosheid die iedereen raakt”.

Volgens een politiewoordvoerder vielen afgelopen zondag 4 gemaskerde mannen de boerderij Louisenhof binnen van boer Stefan Smit in Stellenbosch, vlakbij Kaapstad. De overvallers schoten Smit neer en bonden zijn echtgenote en andere aanwezigen vast en gingen er van door met een aantal mobiele telefoons. „We zijn geschokt. Dit laat opnieuw zien dat boeren voor hun eigen veiligheid moeten zorgen. De autoriteiten kunnen ons niet veilig houden”, verklaarde Piet Carinus van de Landbouwunie in Stellenbosch.

Lees ook de reportage over landonteigening in Stellenbosch

Zwaarbewapende beveiligers

Smit vertelde vorig jaar augustus aan deze krant dat hij bedreigd werd en had zwaarbewapende beveiligers ingehuurd om zijn familie te beschermen. In mei vorig jaar begonnen omwonenden uit een naburige town- ship met het bouwen van krotten op een van de onbebouwde velden aan de rand van de wijngaarden van Louisenhof. De politie greep in en verwijderde de huisjes, maar drie maanden later stonden er weer honderden krotten op het land. Smit won kort daarop een kort geding waarmee de naar schatting 2.000 omwonenden werden gedwongen om het land te verlaten.

Smit legde de schuld van de bezetting bij de gemeente Stellenbosch die te lang zou hebben gewacht nadat de boer al drie jaar geleden had aangegeven zijn land te willen verkopen. Nadat nieuws over die verkoop bekend werd in de overvolle wijk Kayamandi aan de rand van de boerderij van Smit, trokken omwonenden het land op. „Dit had drie jaar geleden moeten gebeuren, dan was het hele proces ordelijk verlopen”, zei Smit in NRC. Volgens documenten van de gemeente Stellenbosch zette Smit in april vorig jaar zijn handtekening onder de verkoop.

Motie grondwetswijziging

In februari 2018 nam regeringspartij ANC een motie aan om de grondwet te wijzigen zodat onteigening van boerenland, eventueel zonder compensatie, mogelijk wordt. Volgens cijfers van de Universiteit van de West-Kaap is 67 procent van Zuid-Afrika’s bebouwbare land nog altijd in handen van witte Zuid-Afrikanen, die 9 procent van de bevolking uitmaken. Als gevolg van de koloniale Landwet van 1913 en de racistische apartheidspolitiek werden meer dan 3,5 miljoen zwarte Zuid-Afrikanen van hun land gedreven.

Lees ook deze analyse van de verkiezingen in Zuid-Afrika: het ANC wint weer, maar deed het nog nooit zo slecht sinds het einde van de apartheid

President Ramaphosa voerde in de afgelopen maanden veel gesprekken met de boerengemeenschap om ze gerust te stellen dat het nieuwe beleid ordelijk zal verlopen dat in eerste instantie vooral land in handen van de staat onder landloze Zuid-Afrikanen zal worden verdeeld. Vlak voor de verkiezingen op 8 mei bezocht hij een naburige boerderij van Stefan Smit om de boerengemeenschap op te roepen om „positief” naar het proces van landhervormingen te kijken. Smit gaf in zijn interview met deze krant aan te willen stoppen met het boerenbedrijf dat hij van zijn vader erfde. Gemeenschapsleiders in Kayamandi reageerden deze met ongeloof op de moord van Smit. „Dit is slecht nieuws. Hij had zijn land al verkocht, waarom nu? Wie is verantwoordelijk voor deze onzin”, zei de plaatstelijke ANC-leider Midas Wanana, tegen The New York Times.

Boerenvakbonden protesteren al langer tegen de toenemende onveiligheid op het Zuid-Afrikaanse platteland. De moord op Stefan Smit volgt op een reeks andere moorden in Stellenbosch en omgeving. In augustus liet Smit zien hoe onbekenden in de ramen van zijn terreinauto RIP hadden gekerfd, de afkorting voor Rest in Peace. „Weet u wat dat betekent?”, vroeg hij toen.