Veelzijdig comédienne die in alles perfectie nastreefde

Martine Bijl 1948-2019 Martine Bijl brak door als zangeres, en legde in een carrière van vijftig jaar een enorme veelzijdigheid aan de dag, van cabaretière tot vertaalster tot tv-presentatrice.

Martine Bijl
Martine Bijl Foto Freek van Asperen

Ruim een halve eeuw lang was Martine Bijl het prototype van iemand die geheel naar Nederlandse snit heel gewoon is gebleven – zonder dat in werkelijkheid ook te zijn.

Achter het geestige relativeringsvermogen dat haar kenmerkte, ging immers ook altijd de finesse schuil van een zangeres, cabaretière, actrice, comedyschrijfster, presentatrice en vertaalster, die in alles naar een onderkoeld soort perfectie streefde. Of het nu een reclamespotje, een musicalvertaling of een taartenbakwedstrijd was.

Haar laatste twee verschijningsvormen waren de tv-serie Heel Holland Bakt en de al voor een eerdere productie gemaakte vertaling van de Disney-musical Beauty and the Beast, die tot deze zomer nog werd gebruikt voor een succesvolle reprise.

Martine Bijl is donderdag overleden, 71 jaar oud. Bijna vier jaar geleden werd ze getroffen door een hersenbloeding. Sindsdien verdween ze buiten beeld, hoewel ze vorig jaar nog het ontroerende en soms toch ook ironiserende boekje Rinkeldekink schreef, over haar ziekte, haar revalidatie en de zware depressies die daarmee gepaard gingen.

‘Veelbelovende vrouw’

Ruim een halve eeuw was ze actief geweest. Op haar zeventiende, in 1965, zong ze voor het eerst een liedje op een schoolavond, met eigen gitaarbegeleiding. Binnen enkele maanden volgde haar eerste grammofoonplaatje, met Franse chansons op Nederlandse teksten. Haar voordracht was nog pril, maar haar stem diep – een opvallende combinatie. In het Algemeen Handelsblad, voorloper van deze krant, werd ze destijds beschreven als „een jonge, veelbelovende vrouw (insiders noemen haar een ontdekking)”.

Na haar debuut schreef haar vaste gitaarbegeleider Henk van der Molen, met wie ze jarenlang samenwoonde, haar eerste succesliedjes naar Frans voorbeeld: ‘De makelaar van Schagen’ en ‘Het Bloemendaalse bos’. Het waren deze nummers, aanvallig, sprookjesachtig en voor menigeen ietwat zoetig, die langdurig haar imago te eenzijdig hebben bepaald. Daar kwam nog bij dat ze in de jaren zeventig tevens de aandacht trok met textielfiguren en het zelf geschreven en geïllustreerde boekje Elfje Twaalfje. Maar intussen maakte ze in die tijd, in de regie van Ralph Inbar, ook een reeks inventieve tv-shows, waarin ze sketches speelde, liedjes zong, typetjes voordroeg en alle technische mogelijkheden van het medium televisie verkende. Die shows leverden haar een Televizier Ring op. Steeds vaker schreef ze ook haar eigen teksten.

Vierkante millimeter

In de jaren tachtig stapte Martine Bijl over naar het theater, met vier soloshows die tot op de vierkante millimeter lieten zien hoe vakkundig ze intussen was geworden, met gepolijst precisiewerk dat haar tot een van de beste cabaretières van dat decennium maakte. Een topnummer uit die tijd was haar typetje Agnes de Boer, de roddeljournaliste, wier hypocrisie perfect model stond voor het mediagenre dat ze parodieerde. Haar shows werden met zichtbare zorg geregisseerd door Berend Boudewijn, met wie ze later trouwde.

In 1988 kreeg ze echter genoeg van haar drukbezette theatertournees. Ze greep de kans comedyseries te vertalen voor het tv-bedrijf van Joop van den Ende: „Dat is een uiterst prettige bezigheid, die geheel bij mijn karakter past: thuis zitten peuteren tot ik het goed vind. Toen ik zelf nog speelde, vond ik het maken van de voorstelling ook altijd veel leuker dan die teksten avond aan avond te moeten opzeggen”.

Martine Bijl met links Albert Mol en rechts Kees Brusse in de tv-quiz Wie van de Drie (AVRO) Foto ANP

Haar vertalingen blonken mede uit omdat ze, door haar eigen zangervaring, goed wist welke klanken bij voorkeur bij een lange lettergreep passen. En welke bij een korte. Vanaf 2000 kwamen daar ook de musicalvertalingen voor Van den Ende bij. Zo zongen de niet naar seks snakkende nonnen in Sister Act: „Je hoeft voor onze Heere / nooit je snor te epileren”. Het fameuze ‘A Spoonful of Sugar makes the Medicine go down’ uit Mary Poppins werd: „Met een klein schepje suiker is een pilletje geen punt”. En nog zo’n spitsvondig voorbeeld, uit La Cage aux Folles, over een iets te harig begroeide travestiet: „Ik zie een lady die wel toe is aan een shave”.

Stiekem verzet

„Het moet lekker klinken”, nam Martine Bijl zich voor, en dat lukte haar. Stiekem verzette ze zich wel eens tegen de brave formuleringen die ze in de oorspronkelijke teksten aantrof, om daarvoor een iets gedurfder alternatief te zoeken. Maar niet altijd kreeg ze haar zin van de Amerikaanse rechthebbenden; hooguit als ze kon aantonen dat háár vertaling een extra lach opleverde.

Martine Bijl maakte 27 jaar lang reclame voor de groenten van Hak. Foto Hak

Inmiddels wist ze 27 jaar lang op te treden in reclamespotjes voor het groentenmerk Hak zonder ook maar enig teken van gêne te vertonen. Toen de fabrikant ten slotte vond dat het nu wel mooi was geweest, zei ze met gepaste zelfspot dat ze geen last had van „het lege-potsyndroom”.

Andere tv-aanbiedingen liet ze zo goed als altijd aan zich voorbijgaan. De schijnwerpers trokken haar niet meer. Totdat ze in 2013 door Omroep MAX werd overgehaald om presentatrice te worden van het op een BBC-voorbeeld gebaseerde Heel Holland Bakt. De casting was perfect; met haar zonnige présence en haar monkelende toon deed ze het programma ver uitstijgen boven de opgefokte opwinding die in zulke competitieshows doorgaans overheersen.

Maar daar moest ze mee stoppen toen de hersenbloeding haar trof. André van Duin werd haar opvolger. Aanvankelijk leek het erop dat Martine Bijl nooit meer zou kunnen werken. Maar het boekje dat ze vorig jaar publiceerde, was zo goed geschreven dat het nieuwe hoop schiep. Totdat maandagmiddag het bericht van haar overlijden naar buiten kwam. Ze overleed in haar atelier in Maarssen, in het bijzijn van haar familie.