In Yogyakarta is de prediker een popster

Islam voor jongeren in Indonesië Jongeren vinden gewone preken duf en saai. Voor de Shift-evenementen lopen ze wel warm. „Zijn preken gaan over de liefde.”

Leden van Shift, de beweging die de islam aantrekkelijk wil maken voor jongeren.
Leden van Shift, de beweging die de islam aantrekkelijk wil maken voor jongeren. Foto Anton Raharjo

Giebelend crossen zes meiden over het veld. Ze doen een wedstrijdje, de één zit op een skateboard, de ander duwt. Twee van de drie stellen botsen halverwege tegen elkaar op, het derde stel sprint over de eindstreep. Gewonnen.

Het zijn de laatste uurtjes voor het breken van het vasten, tegen het einde van de ramadan. Ondanks de honger houden de jongens van Shift de sfeer er in de Indonesische stad Yogyakarta lekker in. Op skateboards en hippe fietsen springen ze over bankjes, doen ze salto’s in de lucht en maken ze grappen met hun jonge publiek. Zo komen ze samen die laatste paar uur tot zonsondergang door.

Shift, Pemuda Hijrah in het Indonesisch, is een beweging die de islam voor jongeren aantrekkelijk wil maken. Ze zijn in 2015 begonnen, tijdens deze ramadan trekken hun evenementen al duizenden bezoekers, verspreid over heel Indonesië, het land met de grootste moslimpopulatie ter wereld. Bekendste voorganger in gebed, ustad en influencer Hanan Attaki, heeft 7,1 miljoen volgers op Instagram. Het account van Shift zelf heeft er bijna 2 miljoen.

Lees ook: Indonesië stelt een halalkeurmerk straks verplicht voor eten en drinken, maar ook voor kleding en apparaten

Hijrah is het Arabische woord voor de reis van de profeet Mohammed naar Mekka. Letterlijk betekent het migratie, in Indonesië staat de term voor verandering, voor het continue streven een vromere moslim te worden. Doel van Pemuda Hijrah is de jeugd „te laten houden van de islamitische manier van leven”, zegt Fani Krismandar, een van de oprichters. Iedereen noemt hem bij zijn bijnaam Inong. „Niet omdat ze moeten, maar omdat ze het graag willen.”

Liever Engels dan Arabisch

Jongeren voelen zich vaak niet aangetrokken door de gewone moskee, zegt Inong, ze vinden de preken duf en saai. „Wij kiezen geen dure woorden, we spreken dezelfde taal als zij.” Ze gebruiken liever Engels dan Arabisch, dat toch bijna niemand begrijpt. Vandaar ook ‘Shift’.

De aantrekkingskracht blijkt wel na de spelletjes, als een paar jonge vrouwen naar het podium sprinten alsof ze per se een goed plekje willen bij een popconcert. Daar staat geen popster, maar ustad Hanan Attaki die komt preken. Naast het podium staan grote videoschermen. Als hij begint staat het veld vol. Links de vrouwen, rechts de mannen.

De ramadan is een tijd van bezinning, zegt Attaki, „om onze zonden te overdenken en vergiffenis aan Allah te vragen”. Hij draagt een houthakkershemd en hipster-beanie in plaats van traditionele priesterkleding. Hij praat in hashtags: „Hashtag no judgement.” Boven het publiek zweeft een drone die het gebed vastlegt, voor de filmpjes op Instagram.

De ogen van studente Ena Andini glanzen als ze vertelt dat dit de eerste keer is dat ze Hanan Attaki ziet. Ze is met een groepje vriendinnen die hem volgen. „De eerste keer dat ik zijn stem hoorde, raakte hij me recht in mijn hart.” Bijna elke dag kijkt ze of hij nog nieuwe berichtjes of preken online heeft gezet. „Hij begrijpt wat de jeugd bezighoudt. Zijn preken gaan bijna altijd over de liefde.”

Jongeren hebben houvast nodig, zegt socioloog Najib Azca van de Gadjah Mada Universiteit in Yogyakarta. „Ze bevinden zich in een overgangsperiode, zijn op zoek naar iets waarmee ze zich kunnen identificeren.” Dat kan religie zijn. Tegelijk verandert de maatschappij op sociaal en digitaal vlak snel. De hijrah-beweging combineert deze twee trends, zegt Azca: „Ze vormen een nieuw ecosysteem van religieuze betekenis, via sociale media.”

In Indonesische media wordt de vraag gesteld of er een verborgen radicaal randje aan Shift of de andere hijrah-organisaties zit. Volgens Najib Azca is het merendeel van de jonge beweging conservatief, vreedzaam, maar ook té individualistisch. „De nadruk ligt sterk op de eigen vroomheid, de eigen ontwikkeling als moslim. Er is weinig aandacht voor maatschappelijke thema’s zoals ongelijkheid of het milieu.”

Populariteit slim ingezet

Shift heeft last van extremere clubs die hun beweging proberen te imiteren, vertelt oprichter Inong. Ze gebruiken dezelfde termen en hashtags, maar met negatief taalgebruik. Bij Shift proberen ze oordelen en do’s and don’ts juist te vermijden, zegt Inong. Hoe kijken ze dan tegen homoseksualiteit aan? „We zouden nooit zeggen dat het niet mag. We luisteren, zijn als een vriend voor iemand. En dan laten we diegene verliefd worden op een meisje”, lacht hij.

Ze krijgen vaker kritiek omdat ze juist niet serieus zouden zijn, vertelt Inong. „Mensen vinden wat wij doen schokkend. Onze combinatie van straatcultuur en islam is nieuw.” Sommigen hebben een verleden als punker, ze hebben tatoeages en gaan helemaal niet traditioneel gekleed.

Hoe structureel is deze hijrah-beweging? Socioloog Azca ziet de opkomst van religie als bij-effect van globalisering. Door al die uniformiteit krijgen jongeren behoefte zich te onderscheiden en daarvoor kiezen ze deze religie-nieuwe stijl. „Alleen hoe houdbaar dit soort specifieke clubs zijn, is lastig te zeggen. Het kan goed zijn dat het over tien, vijftien jaar weer andere vormen aanneemt.”

In Yogyakarta valt op dat Shift slim gebruik maakt van zijn populariteit. Ze maken winst met hun YouTube-kanaal, zegt Inong. Naast het veld staan kraampjes van sponsors. Zelf hebben ze een stand met merchandise, verkopen hippe mutsen, petten en T-shirts waar #respect op staat. Na het gebed staat iedereen op om samen te zingen, van het volkslied tot de laatste Indonesische hitjes. Het veld verandert in vijf minuten van gebedsruimte tot festival.

Hanan Attaki, op de voorgrond, predikt bij een evenement van Shift. Attaki richtte de organisatie op om jongeren enthousiast te maken voor de islam. Foto Anton Raharjo