Regering-Merkel acuut in gevaar door vertrek SPD-leider

Andrea Nahles exit Na het laatste dramatische Europese verkiezingsresultaat werd de positie van de SPD-partijleider onhoudbaar. En „zonder Andrea Nahles is er geen Grote Coalitie”.

Foto AFP / Daniel Roland

Het terugtreden van Andrea Nahles als leider van de SPD, dat ze zondag aankondigde, brengt het voortbestaan van de Duitse coalitieregering van Angela Merkel in gevaar. De bondskanselier zei in een reactie dat ze het werk van de regering wil voortzetten. Maar onduidelijk is of haar aangeslagen en intern verdeelde coalitiepartner SPD dat ook wil, of er zelfs toe in staat is. De positie van Nahles was onhoudbaar geworden na de Europese verkiezingen van vorige week.

Lees ook: Als SPD in Bremen verliest, raakt dit ook Berlijn en Brussel

De SPD werd daarbij als tweede partij van het land verdrongen door de Groenen en haalde nog maar 15,8 procent van de stemmen. Een dramatische neergang voor de 128 jaar oude volkspartij, die bij de Bondsdagverkiezingen van 1998 nog op 40,9 procent kwam.

Extra pijnlijk voor de SPD was dat de CDU vorige week de deelstaatverkiezingen won in het sociaal-democratische bolwerk Bremen, waar de SPD sinds 1946 de grootste partij was. Zondagochtend schreef Nahles, in 2018 als eerste vrouw tot leider van de sociaal-democraten gekozen, dat ze niet meer over voldoende steun in de partij beschikte.

Met haar terugtreden, niet alleen als partijleider maar ook als fractievoorzitter in de Bondsdag, „wil ik de mogelijkheid creëren dat de opvolging in beide functies op een ordelijke manier geregeld kan worden”, schreef ze. „Blijf bij elkaar en handel bedachtzaam!”

Steunpilaar

Andrea Nahles (48) was een belangrijke steunpilaar van de zogenoemde Grote Coalitie van CDU, CSU en SPD. Een aanzienlijk deel van de SPD was van het begin af aan tegen toetreding tot de coalitie en heeft nooit geaccepteerd dat de partij voorjaar 2018 toch weer met, en onder, Merkel ging regeren.

Ook onder de christen-democraten groeit onvrede over de coalitie. Maar behalve Merkel verklaarden ook partijleider Annegret Kramp-Karrenbauer en fractievoorzitter Ralph Brinkhaus zondag uitdrukkelijk dat de CDU verder wil gaan met deze regering. Mocht het tóch tot een breuk komen, maakten ze zo duidelijk, dan ligt het niet aan ons en is het de schuld van de SPD.

Zegt de SPD haar steun aan de coalitie op, dan zullen er naar verwachting vervroegde verkiezingen voor de Bondsdag worden gehouden. Dat zou het einde betekenen van de politieke loopbaan van Angela Merkel. Zij heeft steeds gezegd dat ze na deze termijn niet nog eens zal aantreden bij verkiezingen.

Sinds Merkel in 2000 leider van de CDU werd, een functie die ze in december overdroeg, heeft de SPD maar liefst tien voorzitters gehad. Toen Nahles aantrad verkeerde de partij al in een deplorabele toestand. Niet alleen vanwege de verloren Bondsdagverkiezingen van 2017 en de verdeeldheid over deelname aan Merkels vierde regering, maar ook omdat de partij het niet eens kan worden over haar koers.

Na veel bitter debat stemde begin 2018 tweederde van de SPD-leden in met deelname aan de coalitieregering. Met concrete politieke resultaten hoopte de partijleiding de steun van de kiezers terug te winnen.

Kinderopvang

In iets meer dan een jaar bracht het kabinet wetten tot stand die hoog op de prioriteitenlijst van de SPD stonden: een wet voor een betere kinderopvang, een wet voor vergroting van de werkgeversbijdrage aan de ziekenfondsen en een wet waarin het recht werd vastgelegd dat werknemers die tijdelijk minder gaan werken (bijvoorbeeld in verband met zwangerschap of zorg voor een familielid) weer in hun volledige baan kunnen terugkeren.

Maar de SPD slaagde er niet in om met die resultaten te pronken en de kiezers te overtuigen dat ze belangrijke zaken voor elkaar kreeg. In de vorige regeerperiode was dat evenmin gelukt, toen dezelfde coalitie het homohuwelijk legaliseerde en na veel druk van de SPD het minimumloon invoerde – grote politieke stappen waarvoor nu kanselier Merkel (CDU) wordt geprezen.

Lees ook het profiel over SPD-fractievoorzitter Andrea Nahles

De SPD heeft een groot deel van haar traditionele achterban van zich vervreemd, toen SPD-leider Gerhard Schröder als bondskanselier (1998-2005) een omstreden hervorming van de arbeidsmarkt doorvoerde – met onder meer beperking van de duur van werkloosheidsuitkeringen. Die hervormingen hebben weliswaar bijgedragen aan het sterke herstel van de Duitse economie. Maar mensen die van een uitkering moeten leven of vrezen hun baan te verliezen, voelden zich door hun partij verraden. Veel SPD-kiezers wendden zich teleurgesteld tot de AfD en andere partijen – of bleven bij verkiezingen thuis.

Harde kritiek kreeg Nahles van het begin, onder meer van haar voorgangers als partijleider, Schröder en oud-minister van Buitenlandse Zaken Sigmar Gabriel. De eerste verweet haar begin dit jaar ‘amateurfouten’ te maken, de tweede zinspeelde er meteen na de Europese verkiezingen op dat haar positie onhoudbaar was geworden.

Zolang het SPD-partijcongres geen opvolger voor Nahles heeft benoemd, zal de gematigde en populaire minister-president van Rijnland-Palts, plaatsvervangend SPD-voorzitter Malu Dreyer, de rol van Nahles als partijleider waarnemen, melden Duitse media. Omdat bij haar MS (in 1995) is vastgesteld, heeft ze in 2018 al gezegd dat ze niet voor het partijleiderschap in aanmerking wil komen.

Dit stuk is geactualiseerd om 21.15 uur, mede naar aanleiding van de reactie van bondskanselier Merkel op het vertrek van SPD-leider Nahles.