Opinie

Optimisme zonder hoop

Tommy Wieringa

Onze tijd is er een van harde botsingen tussen waarheid en verzinsels. Nu bedient de waarheid zich ook weleens van een zekere verbeelding (niemand zag ooit met eigen ogen een elementair deeltje, toch is hun bestaan aangetoond), maar een politicus die verzinsels opdient als waarheid, noemen we gewoonlijk een leugenaar. De beste leugenaar blijft dicht bij de waarheid – een kustvaarder die land in zicht houdt. Een goed voorbeeld van een leugen met de kust in zicht is een tweet van Thierry Baudet begin vorig jaar, waarin hij beweerde dat ‘meer CO2 een geweldig effect heeft op plantengroei’. In het bewuste bericht beweerde hij verder dat er geen toename van extreme weersomstandigheden is en nog wat ander schadelijk bedrog.

Ik herinner me een zekere machteloosheid toen ik het las. CO2 is inderdaad een natuurlijke meststof voor planten, wist ik, maar hoe het nu zat met het effect op plantengroei van de apocalyptische hoeveelheden CO2 die we tegenwoordig uitstoten, dat wist ik niet. In De onbewoonbare aarde van David Wallace-Wells (dat hier vorige week ook ter sprake kwam) wordt het uitgelegd. ‘Een decennium geleden zouden klimatologen misschien betoogd hebben dat directe warmte de plantengroei weliswaar ondermijnt, maar dat een toename van de CO2-concentratie in de lucht juist het omgekeerde effect heeft – dat CO2 fungeert als een door de lucht verspreide meststof. Maar dat effect is het grootst bij onkruid en lijkt niet van toepassing te zijn op granen. En bij hogere CO2-concentraties krijgen planten dikkere bladeren.

Dat klinkt onschuldig, maar dikkere bladeren kunnen minder goed CO2 opnemen, met als gevolg dat er aan het eind van de eeuw per jaar wel 6,39 miljard ton extra van in de atmosfeer terechtkomt.’ (De eindnoot bij deze alinea verwijst naar een artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Global Biochemical Cycles.)

Bij het lemma ‘waarheid’ staat in het woordenboek van Baudet: ‘Uitsluitend dat wat mij van pas komt’. In de wetenschap zou hij worden weggehoond als een fraudeur, in de politiek vormen halve waarheden en hele leugens zijn politieke kapitaal. In debat met Rutte debiteerde hij er opnieuw een stuk of tien, variërend van een voor Nederland onschadelijke Nexit en complottheorieën over een ‘deep state’ die de Brexit-ellende zou hebben veroorzaakt. Debatleider Jeroen Pauw hoorde het gelaten aan, begreep dat het teveel was om te weerleggen en deed er het zwijgen toe – een reactie die, hoewel begrijpelijk, geen navolging verdient. Wie zich wil verweren tegen de stortvloed aan verdraaiingen en klinkklaar bedrog, zal de waarheid (die van echtheid, geldigheid en juistheid) moeten stutten met feiten. Stevige feiten, want tegen een boude leugen houdt een wankele waarheid geen stand.

Begin bijvoorbeeld met de ontmanteling van alle bedrog over klimaat en EU, twee complexe terreinen waar domheid en leugen woekeren als zevenblad. Kranten en tijdschriften lezen, onderzoeken lezen, pamfletten lezen, boeken lezen; schaartje en knipselmap bij de hand voor dossiervorming. Intellectuele weerbaarheid vraagt een actieve geesteshouding, geleid door zoekgedrag; éducation permanente voor een modern Bildungsbürgertum. Hoewel je met kennis smart vermeerdert, is het nuttig om opgewekt te blijven, want zonder een goed humeur leg je het onmiddellijk af tegen de feitenvrije, vitale barbaren van nieuwrechts. Onderdruk gevoelens van morele superioriteit (je wordt er lelijk van), beschouw je ijdelheid als een tbs’er die soms ontsnapt. Blijf de aarde trouw – raap plastic langs de kant van de weg en verwijt degene die het daar neergooide niets. Draai de zaken om: niet de vervuiler maar de schoonmaker betaalt. (Met de opwarming van de aarde heeft plastic weliswaar weinig te maken, maar met de achteruitgang van onze leefomgeving des te meer.) Als je opkijkt van het plasticjutten, zie je misschien agrarisch industrielandschap om je heen – groen waar turbogras groeit, geel waar Roundup is gespoten. Waterleidingbedrijven treffen steeds meer mestrestanten, glyfosaat en andere bestrijdingsmiddelen in onze drinkwaterbronnen aan. Ons boerenland is morsdood. Nauwelijks meer insecten, nauwelijks meer vogels, nauwelijks meer bodemleven. Landdegradatie. Het komt nu aan op radicale dienstbaarheid aan de aarde, zonder hoop op dankbaarheid of begrip van je medemens. Noem het een programma van optimisme zonder hoop – en mediteer op de betekenis hiervan.

Tommy Wieringa schrijft elke week een column op deze plaats.