Opinie

Exit Theresa May lost het probleem niet op, dat kan alleen een nieuw referendum

Verenigd Koninkrijk

Commentaar

Politieke carrières eindigen vaak in tranen. Meestal in de figuurlijke betekenis, maar in het geval van de Britse premier Theresa May ook letterlijk. Na ruim duizend dagen taaie strijd geleverd te hebben in Brussel maar vooral in eigen huis, het Britse parlement, kondigde zij vrijdag een week geleden aan dat zij haar ontslag zou indienen bij koningin Elizabeth. En aanstaande vrijdag, op 7 juni – een dag na de vijfenzeventigste herdenking van D-Day – voegt zij de daad bij het woord. Ze treedt af als partijleider van de Conservatieve Partij en zal (in Nederlandse termen) demissionair aanblijven tot haar opvolger is gekozen.

De tranen die de politicus plengt bij zijn ondergang kunnen verschillende oorzaken hebben. Zelfmedelijden, bijvoorbeeld. Of frustratie over doelen die niet zijn bereikt. Of woede over een onrechtvaardige behandeling. In May’s geval lijken alle drie van toepassing. Zij brak in tranen uit toen ze, vrij vertaald, zei dat ze steeds alleen het land had gediend waar zij zo van houdt. Maar ze zal zeker ook gefrustreerd zijn want de belangrijkste taak die zij had sinds zij in 2016 aantrad, was het Verenigd Koninkrijk op een ordelijke manier de Europese Unie uit te loodsen. Dat was door de complexiteit en de omvang wel de zwaarste uitdaging voor enige Britse premier sinds de Tweede Wereldoorlog. En die is uitgelopen op een hopeloze impasse in het parlement. Maar dat wordt mede veroorzaakt door dezelfde groep Conservatieve avonturiers die bedankten voor de eer om de teruggetreden premier David Cameron op te volgen na diens smadelijke aftocht. Camerons onbesuisde besluit om een Brexit per referendum aan de Britse kiezers voor te leggen, was het startschot voor de huidige permanente Britse regeringscrisis.

De geschiedenis zal oordelen over May. Of zij, als tweede vrouw in het ambt, wellicht ook door mannelijke tegenwerking heeft gefaald? Of dat haar aanvankelijk zeer geprezen onverzettelijkheid haar in de weg heeft gezeten? Feit blijft dat zij de facto haar macht verloor toen zij haar meerderheid in het Huis van Afgevaardigden kwijtraakte bij de tussentijdse verkiezingen in 2017. Dat besluit, ingegeven door de wens haar machtsbasis te verbreden, was achteraf „een beetje dom”.

Voor het VK en voor de Europese Unie rest de vraag: wat zijn de consequenties van het vertrek van de Britse premier? Antwoord: May is weg maar de problemen zijn gebleven. Naar verwachting zullen de Tories de komende kostbare maanden veel tijd en energie gaan besteden aan een strijd over de opvolging. Boris Johnson, de wispelturige stokebrand van de Conservatieve Partij, wordt allerwegen getipt als de volgende premier.

Het risico op een harde Brexit wordt in dat geval groter ingeschat. Dat is tragisch voor al die Britten die in de Unie wilden blijven. Maar ook tragisch omdat het een verzwakking is van het Europese ideaal van vrede en voorspoed, bevochten op die stranden in Normandië.

Maar of die harde Brexit komt, is de vraag. Johnson is nog niet gekozen en heeft in eigen huis veel vijanden. En bovendien: hij – of iedere andere opvolger – zal met dezelfde impasse in het parlement worden geconfronteerd als Theresa May. Er is eenvoudig geen meerderheid te vinden voor één van de drie opties die nu al maanden voorliggen: No-Deal Brexit, ‘zachte’ Brexit (van May) of in de EU blijven.

De verkiezingen voor het Europees Parlement afgelopen weekeinde hebben twee dingen duidelijk gemaakt. De gespletenheid van het VK over Brexit is verder verdiept en, historisch, de steun voor de twee grootste partijen die het land de laatste eeuw hebben geregeerd is gekelderd.

Dat leidt, ook bij vooraanstaande Conservatieve politici als de minister van Financiën Philip Hammond, tot de conclusie dat het vraagstuk van de Brexit niet door de vertegenwoordigende democratie kan worden opgelost. Er groeit consensus over het feit dat de Brexit opnieuw aan de kiezer moet worden voorgelegd nu het parlement er niet uitkomt. Maar de EU-verkiezingen hebben duidelijk gemaakt dat de Tories het risico lopen te worden weggevaagd bij algemene verkiezingen, gezien de enorme toeloop voor de Brexit Party van Nigel Farrage.

Zoals bekend was de baron Von Münchhausen in staat zichzelf aan zijn vlecht op te trekken uit het moeras. Het Huis van Afgevaardigden is dat tot nu niet gelukt. De meest reële uitweg is om een tweede referendum te gebruiken als hefboom. Het wordt tijd dat de Britten die streven naar ‘à la carte Brexit’, zonder vrij personenverkeer maar mét vrijhandel, inzien dat dit een drogbeeld is. Dat betekent dat de vraag eenvoudig wordt: erin of eruit. Alles er tussenin is al mislukt. Ook de Europese Unie heeft recht op duidelijkheid.