Opinie

Voorbarig fantaseren over post-Poetin-tijdperk

Wie wil voorspellen wat in 2024 gebeurt, moet zich wenden tot een gokhal, niet tot het Kremlin, hoorde Hubert Smeets ex-tycoon Chodorkovski zeggen.

De populariteit van president Poetin neemt iets af. Volgens onderzoeksbureau VTSIOM geniet hij momenteel het vertrouwen van 31,7 procent van de Russen. De ministers Sjoigoe (Defensie) en Lavrov (Buitenlandse Zaken) volgen met 14,8 en 13 procent. Buitenparlementair oppositieleider Navalny bungelt onderaan met 1,5 procent. Geen rampspoed dus. Ook omdat een stabiele 65,8 procent Poetins beleid wel zegt te billijken.

Is dat dan niet genoeg? Veel staatshoofden zouden immers blij zijn met bijna tweederde steun. De approval rating voor Trump schommelt rond 42 procent, die voor kanselier Merkel ook. Nee, voor het Kremlin is dat niet genoeg. De trend baart zorgen. Met krap 32 procent staat Poetin namelijk op zijn laagste punt in 13 jaar.

Dat is geen toeval. De burgers, die al vijf jaar in koopkracht achteruitgaan, haken volgens VTSIOM af omdat ze niet geloven dat hun leven materieel binnenkort wel verbetert. Rusland heeft ook een andere politieke cultuur. Poetin moet telkens weer pieken om te bewijzen dat er geen alternatief is. ‘Na mij de zondvloed’, is de basis van de electorale marketing.

Politieke junks vermeien zich daarom meer of minder fanatiek met het jaar ‘2024’. Poetin moet in 2024 terugtreden. Althans als de grondwet niet wordt aangepast richting drie opeenvolgende termijnen en/of de staatsvorm niet verandert.

Voor het eerste is tweederde parlementsmeerderheid nodig. Die heeft de presidentiële partij. Het tweede, bijvoorbeeld samengaan met Wit-Rusland, is minder simpel. Over zo’n fusie wordt in Moskou meer gedroomd dan in Minsk, waar eeuwig president Loekasjenko erg gehecht zegt te zijn aan het ‘eigen huis’ dat de Wit-Russen sinds 1991 hebben.

Omdat continuïteit voor de inner circle in het Kremlin van levensbelang is – in Rusland geldt de formule ‘publieke staatsmacht = private rijkdom’ – wordt er ook gespeculeerd over een variant à la Deng Xiaoping (1904-1997), de communist die China niet als partijleider runde maar als voorzitter van de Centrale Militaire Commissie. Net als sinds kort in Kazachstan, zou Poetin kunnen aftreden als regeringsleider maar aanblijven als voorzitter van de nationale veiligheidsraad. Dat Rusland zich zomaar laat spiegelen aan Kazachstan ligt niet voor de hand. Hoe dan ook, komende jaren zal de top van de politieke elite zich in goede uitgangsposities willen manoeuvreren.

Heeft de oppositie dan ook weer eens een kans? Amper, aldus Michail Chodorkovski, de ex-tycoon die, nadat hij in 2003 kritiek had geuit op corruptie in Poetins eigen kring, tien jaar bar en boos gevangen zat.

De driestromenoppositie kan niet echt een vuist maken, zei Chodorkovski woensdag op een gastcollege aan de Universiteit Leiden. Volgens hem zijn communistisch links (volgens zijn statistieken goed voor maximaal 40 procent), liberalen (15 procent) en nationalisten (10 procent) het alleen eens over de noodzaak van eerlijke verkiezingen die de presidentiële partij nu eens niet a priori wint. Ook kan het Kremlin de spelregels tussentijds naar hartelust veranderen. „Poetin gelooft niet in instituties”, betoogde Chodorkovski.

Chodorkovski rekent dus niet op een machtswisseling van de ene op de andere dag. Geduld is geboden. Rusland heeft geen baat bij revolutie maar bij ‘evolutie’. En die duurt eerder 30 dan 5 jaar, zei hij.

Wie toch wil voorspellen wat er in 2024 gebeurt, kan zich beter wenden tot een gokhal dan tot het Kremlin.

Oost-Europa-expert Hubert Smeets werkt bij het kenniscentrum Raam op Rusland. Hij schrijft om de week met redacteur geopolitiek Michel Kerres over de kantelende wereldorde.