Uitstel van vrije toegang tot Europese wetenschap

Wetenschapsfinanciering Er is nog zoveel onduidelijk over het plan om wetenschappelijke artikelen vrij toegankelijk te maken, dat het is uitgesteld.

Onduidelijk is hoe onderzoek en onderzoekers op kwaliteit beoordeeld worden als onderzoekers niet meer in topbladen als Science en Nature kunnen publiceren.
Onduidelijk is hoe onderzoek en onderzoekers op kwaliteit beoordeeld worden als onderzoekers niet meer in topbladen als Science en Nature kunnen publiceren.

Het plan om Europese wetenschappelijke publicaties gratis online leesbaar te maken, is met een jaar uitgesteld. Zo’n twintig nationale Europese wetenschapsfinanciers hadden besloten om voor al het door hen betaalde onderzoek per 1 januari 2020 open access verplicht te stellen. Dat wordt nu 1 januari 2021, melden de financiers, die zich samen cOAlition S noemen, vrijdag op hun site. Het Nederlandse NWO hoort er ook bij.

Het uitstel is een van de aanpassingen die cOAlitie S nu presenteert. Hun zogeheten Plan S (de s kan staan voor science, speed, solution of shock) stuitte vanaf het begin op veel kritiek, en niet alleen vanwege de strakke deadline. Op een oproep voor feedback kreeg cOAlition S eerder dit jaar meer dan 600 reacties van onder meer onderzoeksinstellingen, uitgevers en individuele onderzoekers uit ruim 40 landen.

Topbladen als Nature

Die vinden het bijvoorbeeld nog niet duidelijk wie de kosten gaat dragen om een artikel ergens te publiceren – en hoe je dan ‘rooftijdschriften’ buiten de deur houdt, van uitgevers die zelfs onzin publiceren, als ze maar geld krijgen. Ook is nog onduidelijk hoe onderzoek en onderzoekers op kwaliteit beoordeeld worden als onderzoekers niet meer in topbladen als Science en Nature kunnen publiceren. Publicaties in die tijdschriften worden momenteel gezien als indicatie voor de kwaliteit van een onderzoeker.

Sommige Europese onderzoekers zijn ook bang dat de rest van de wereld hun werk niet meer leest als ze niet meer in de voor hun specifieke vakgebied belangrijke, ‘hybride’ tijdschriften mogen publiceren, die maar deels open access zijn. Of dat buitenlandse onderzoekers niet meer met hen willen publiceren, omdat de Europeanen niet meer in die toptijdschriften mogen staan.

Kwaliteit van onderzoeker

Nog niet al deze kritiekpunten zijn volledig beantwoord in het aangepaste Plan S. Wel eist de coalitie nu dat de kosten om een artikel te mogen publiceren (de article processing costs) transparant moeten zijn, zodat die, hoopt de coalitie, gestandaardiseerd kunnen worden en er zelfs een bovengrens kan worden gesteld. De coalitie benadrukt verder dat ook gratis publiceren op een openbaar toegankelijke website is toegestaan. En de overgangsperiode, waarin bijvoorbeeld hybride tijdschriften zich kunnen aanpassen, is een jaar verlengd, tot 2024.

Hoe je de kwaliteit van een onderzoeker bepaalt, los van de (top)tijdschriften waarin diens onderzoek belandt, is nog een apart punt van aandacht. In Nederland hielden wetenschapsfinanciers NWO en ZonMW er vorige week nog een groot congres over. „Er is nu een enorme consensus dat het anders moet, in tegenstelling tot twee jaar geleden, toen ik begon als bestuurder”, zegt Jeroen Geurts daarover, voorzitter ZonMw en lid van de raad van bestuur van NWO. „Toen wilde niemand zich hiermee bezighouden, nu is het het meest urgente dossier binnen NWO, ZonMW en de universiteiten. We willen die hijgerige cultuur niet meer. Misschien moet je kunnen aangeven of je op je onderzoek of je onderwijs beoordeeld wilt worden. Mijn droom is om meer in teams te werken, en dat het doel wordt om het team vooruit te helpen.”

Lees ook: Open access , mooi! Maar hoe dan?