‘Ik wil dat kinderen leren over een geschiedenis met Afrikanen als belangrijkste spelers’

Kinderboek Een Zuid-Afrikaanse historicus schreef het eerste kinderboek over de geschiedenis van Afrika zónder witte hoofdrolspelers. ‘Ook zonder wit racisme zou mijn boek geschreven moeten worden.’

Naledi Nomalanga Mkhize.
Naledi Nomalanga Mkhize. Foto Simphiwe Nkwali

In een grote boekhandel in een van de buitenwijken van Kaapstad staan schappen vol kinderboeken. Gruffalo’s en dagboeken van Wimpy Kids. Dora The Explorer en heel veel Roald Dahl.

Kinderboeken waarin Afrikanen geen karikaturen zijn in vertellingen van witte ontdekkers, maar hoofdrolspelers zijn in de wording van de wereld? Onvindbaar, zelfs anno 2019, hier in de zuidpunt van het continent waar de botten van de eerste mens gevonden zijn.

Lees ook: ‘Afrika is een continent, geen land’

Toen het dochtertje Lindiwe van Naledi Nomalanga Mkhize vijf jaar was, merkte ze dat haar kind al meer wist over Parijs en het oude Rome dan over plekken die de geschiedenis van haar eigen continent vertellen: Timboektoe, het Kush-koninkrijk, Ségou, Groot-Zimbabwe, de koningen van Lunda, ze blijven ongenoemd in de boeken over de wereldgeschiedenis. Alsof Afrika een andere planeet is. „Het is niet dat ik vind dat ze niks over Parijs moet weten. Maar hoe leert ze over haar eigen continent, als er niks over te vinden is?”, zegt Mkhize, geschiedenisprofessor.

Livingstone noch Stanley

Er was maar één oplossing. Een boek dat je niet kunt vinden, moet je zelf schrijven. Zo kwam In Africa, with Avi and Kumbi in de boekhandel. Een avonturenboek waarin de geschiedenis van Afrika nu eens wordt verteld zonder witte hoofdrolspelers. Een boek zonder Livingstone en zonder Stanley. Van de rotstekeningen van de jager-verzamelaars, tot de grandeur van het Nubische koninkrijk in het huidig Soedan, tot Afrikaanse denkers als Kwame Nkrumah, de eerste president van onafhankelijk Ghana. De eerste Europeaan, de moorddadige Belgische Koning Leopold, komt pas op pagina 21 aan bod. „Ik wilde zwarte levens afbeelden die niet gedefinieerd worden door witte interventies op het continent. De kolonisten kwamen pas heel laat. Onze kinderen moeten kennismaken met een wereld waarin Afrikanen de belangrijkste spelers zijn in hun eigen geschiedenis maar ook die van de wereld. De geschiedenis van Afrika is de geschiedenis van iedereen.”

Maar zo makkelijk was het niet om de geschiedschrijving te omzeilen die wereldwijd al eeuwen de maatstaf is. Neem de jaartelling die in Afrika pas zijn intrede deed met de komst van de Europese kolonisten en missionarissen. „Ik heb geprobeerd de christelijke jaartelling te vermijden, maar dan is het voor de ouders ook niet meer te volgen”, zegt Mkhize. „Dus we moesten toch met vóór en na Christus werken. Daaraan kun je niet ontsnappen. Dat hoeft ook niet. Mijn belangrijkste punt is dat de geschiedenis van Afrika niet apart moet worden gezien, maar als integraal onderdeel van de wereldgeschiedenis. We komen allemaal van hier.”

Lees ook: ‘Ga weg, we doen het zelf’, zegt Afrika steeds vaker

Mkhize doceert aan de Rhodes University in Makana (voorheen Grahamstown), een universiteit die in 2019 nog altijd de naam draagt van de Britse imperialist Cecil John Rhodes. Rhodes was in 2015 de reden van de grootste studenten-opstand sinds het einde van de apartheid. #Rhodesmustfall was niet alleen een protest tegen zijn standbeeld op de campus van de Universiteit van Kaapstad, maar ook tegen een eurocentrisch onderwijssysteem waar zwarte studenten weliswaar de meerderheid vormen op de universiteitscampussen, maar waar eurocentrische theorieën nog altijd de boeken en colleges domineren.

Witte suprematie

Als docent stond Mkhize midden in die storm. Ook Rhodes University was maanden in de protesten ondergedompeld. „De protesten verbaasden me niet. We hebben jaren gezegd dat er een groot probleem was met het curriculum. In de beleving van zwarte studenten was altijd alles bedacht door niet-Afrikanen, zelfs als het over Afrikaanse filosofieën ging. Op mijn geschiedenisfaculteit werd een geschiedenis van Zuid-Afrika gedoceerd waarin de studenten niet de verhalen van hun grootouders herkenden. Zo wordt de geschiedenis van dit continent aan ons Afrikanen verteld, alsof we buitenstaanders zijn.”

De Grote Moskee van Djenné in Mali. Foto Dan Kite / iStock

Niet alleen het witte perspectief overheerste de collegezalen, ook witte suprematie duikt 25 jaar na apartheid – een politiek die is gebaseerd op rassenleer – nog steeds op. De Universiteit van Stellenbosch raakte deze maand in opspraak wegens een onderzoek dat concludeerde dat vrouwelijke kleurlingen een lagere dan gemiddelde intelligentie hadden. Een professor van de Universiteit van Kaapstad moest in dezelfde maand aftreden nadat hij had meegeschreven aan een onderzoek met de conclusie dat het IQ hoger ligt in landen die minder Afrikaanse slaven importeerden.

Mkhize kent die onderzoeken, maar benadrukt dat haar kinderboek geen antwoord wil zijn op dergelijk racisme. „Ook het studentenprotest was een direct antwoord op racisme. Maar zelfs als er geen wit racisme zou bestaan, zou mijn boek geschreven moeten worden. Het boek laat zien dat er een levendige universiteitscultuur bestond ver voordat de witte kolonisten kwamen. Je kunt geen identiteit bouwen die alleen gebaseerd is op verzet tegen racisme. Ons rijke verleden maakt ons tot wie we zijn. Steve Biko (in 1977 vermoorde activist, red.) was zo gevaarlijk voor het apartheidsregime omdat hij tegen zwarte Zuid-Afrikanen zei: definieer jezelf – zonder te refereren aan het systeem dat je onderdrukt. Of zoals (de Nigeriaanse schrijver) Wole Soyinka zegt: een tijger legt zijn tijger-zijn niet uit. Hij grijpt gewoon.”

Een tweede boek is in de maak. Het gaat over Afrikaanse uitvindingen die de wereldgeschiedenis in gang zetten: het gebruik van gereedschap, het smelten van goud, de uitvinding van papier, vuurmaken. Om die erkenning is het Mkhize uiteindelijk te doen: de geschiedenis van Afrika ís die van de wereld. „Mocht het boek ooit in het Nederlands vertaald worden, dan moet zelfs een Nederlands kind zich hierin herkennen: ik kom daar vandaan.”