De val van een ijzeren commandant

Amsterdamse brandweer Commandant Leen Schaap moest de Amsterdamse brandweer moderniseren. Deze week werd hij aan de kant gezet. Waar ging het mis?

Gevel van brandweerkazerne in Amsterdam.
Gevel van brandweerkazerne in Amsterdam. Foto Koen van Weel / ANP

Het is begin januari, maar in de werkkamer van Femke Halsema loopt de temperatuur op. De burgemeester heeft een gesprek met Leen Schaap. Op tafel ligt de vertrouwensvraag: kan Schaap nog verder als commandant van de Amsterdamse brandweer?

Dat er geen klik is tussen Halsema en Schaap, is de meeste betrokkenen onderhand duidelijk. Hij vindt haar te soft, te veel van het „praten praten praten”. Zij vindt hem ‘ijzerenheinig’. Maar nu staat het gesprek echt op scherp. Er vallen woorden als „escaleren”. Schaap en Halsema gaan onverrichter zake uit elkaar.

Oud-politiecommissaris Schaap is in 2016 aangesteld door Halsema’s betreurde voorganger, Eberhard van der Laan. Hij moest het korps, een gesloten wittemannenbolwerk, eindelijk gaan moderniseren. Ook moest hij een einde maken aan de excessen op de kazernes, waar sprake is van intimidatie, seksisme en racisme.

Schaap heeft sindsdien veel voor elkaar gekregen. Hij heeft harde straffen uitgedeeld aan brandweermannen die zich misdragen. Hij heeft de aandacht binnen het korps verlegd naar brandpreventie. En hij heeft een serieus begin gemaakt met het afschaffen van de 24-uursdiensten, volgens het stadsbestuur een belangrijke oorzaak van de gesloten groepscultuur.

Halsema steunt Schaaps koers, maar ze vindt hem te hardhandig. Hij heeft herhaaldelijk snoeiharde dingen over zijn eigen mannen gezegd in de media. Dat heeft geleid tot een vertrouwenscrisis. De commandant zou wel iets meer empathie kunnen hebben met de mannen van de uitrukdienst, die iedere dag gevaarlijk en heftig werk doen. „Een beetje meer tai chi”, zoals Halsema het noemt.

Schaap vindt van niet: het enige wat werkt bij de mannen op de kazernes, is de ijzeren vuist. Achter de façade van dappere brandweerlui schuilt „pure kwaadaardigheid”, zo zegt hij tegen zijn naaste omgeving. Ze doen charmant, maar achter je rug om saboteren ze je. Afgelopen zomer deed hij twee keer aangifte wegens doodsbedreigingen uit zijn eigen korps. Redelijkheid en dialoog hebben geen zin – dat hebben al zijn voorgangers al geprobeerd.

Deze week is het pleit beslecht, in het nadeel van Schaap. De Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland – waarvan burgemeester Halsema de baas is – maakte bekend dat de commandant in oktober vertrekt, ook al liep zijn contract nog drie jaar door. Schaap is de zoveelste commandant die sneuvelt op het hardnekkige verzet tegen verandering in het Amsterdamse korps. Zijn opvolger, de vijfde in vijftien jaar, zal het opnieuw moeten proberen.

Lees ook: Leen Schaap moest de Amsterdamse brandweer moderniseren en excessen in het korps aanpakken. Een diepgaand conflict met de werkvloer kost hem nu zijn positie

Grieven bij de uitrukdienst

Dit hebben ze nog nooit gezien op het stadhuis: meer dan honderd brandweermannen die het vertrek komen eisen van hun commandant. Op donderdag 21 maart zitten ze met z’n allen in de raadszaal, als supporters van hun twee collega’s die komen inspreken bij de raad.

De grieven bij de uitrukdienst zitten diep. Ze voelen zich gekleineerd door Schaap. Als ze een boze tekst over hem plaatsen op Facebook, worden ze gestraft – en flink ook. Maar intussen haalt Schaap zijn eigen mannen publiekelijk door het slijk. Hij heeft het over „de maffia van de medezeggenschap” en zegt dat op de kazernes „iedereen met zijn armen over elkaar op een brand zit te wachten”.

In de raad vertelt brandweerman Michael Sneijder, oud-lid van de ondernemingsraad (OR), over de „angstcultuur” die zou heersen op de kazernes. Schaaps uitlatingen in de media, zegt hij, geven de spuitgasten „geen veilig gevoel op straat”. Dat leidt tot een „serieus gevaar voor ons en voor de burgers van Amsterdam en omstreken”. Hij krijgt een daverend applaus van zijn collega’s op de tribune.

Schaap is er ook bij, en zit zich te verbijten. Angstcultuur? Ja, onder de mannen op de kazerne die lijden onder de groepsdruk. Hij heeft alle dossiers over intimidatie en grensoverschrijdend gedrag de afgelopen jaren op zijn bureau gehad. Na afloop zegt Schaap tegen de lokale zender AT5 dat op de tribune vooral gepensioneerde brandweerlieden zaten. „Bejaarden”, in zijn woorden.

Het leidt tot een nieuwe golf van woede in de kazernes. Er wordt een petitie tegen Schaap gestart, die wordt ondertekend door ruim vierhonderd man: meer dan tachtig procent van de uitrukdienst. De twee insprekers mogen hem persoonlijk komen langsbrengen bij Halsema.

Schaap ziet het met groeiende frustratie aan. Waarom nodigt de burgemeester al die informele kliekjes uit op het stadhuis? Daarmee maakt ze de intriganten belangrijk. En als de Amsterdamse brandweer ergens goed in is, is het stiekem samenspannen tegen de eigen leiding.

Wat de initiatiefnemers van de petitie niet weten, is dat Halsema dan al achter de schermen bezig is met het vertrek van Schaap. Bij haar aantreden, in juli 2018, is het de burgemeester vrij snel duidelijk geworden dat het grondig mis is tussen de korpsleiding en de kazernes. De OR zegt categorisch nee tegen alle moderniseringsplannen van Schaap – vergaderingen lopen regelmatig uit op schreeuwpartijen.

Nog geen maand na haar aantreden vraagt Halsema aan Peter van Uhm, oud-commandant der strijdkrachten, om de interne verhoudingen bij de brandweer te onderzoeken. Zijn bevindingen moeten zorgen voor vrede en verzoening.

Vechtersbaas

Van Uhms rapport Bouwen aan vertrouwen verschijnt eind 2018. Op het stadhuis vinden ze het nog wel een evenwichtig advies, al heeft het Instituut voor Veiligheids- en Crisismanagement (COT) het proza van Van Uhm flink moeten herschrijven. Maar op de kazernes zijn ze ontevreden dat Schaap en zijn getrouwen in de korpsleiding mogen blijven zitten en dat Halsema in een begeleidende brief verzekert dat de populaire 24-uursdienst in de toekomst „eerder uitzondering dan regel” zal zijn.

Ook teleurgesteld over het rapport is Leen Schaap. Hij vindt dat Van Uhm zich heeft laten inpakken door de mannen op de kazernes. „Als het oorlog was, zou ik willen dat deze mannen mijn korporaals waren”, heeft de generaal in kleine kring gezegd. Ziet Van Uhm dan niet dat ze hem leugens op de mouw spelden?

Voor Halsema kunnen Van Uhms bevindingen maar tot één conclusie leiden: Schaap moet weg. Van Uhm schrijft dat er sprake is van een diepe vertrouwenscrisis tussen de korpsleiding en de kazernes. Hij constateert weliswaar dat Schaaps moderniseringskoers moet worden voortgezet, maar adviseert de commandant ook om meer „de verbinding” te zoeken met de werkvloer.

Dat gaat Schaap nooit lukken, gelooft Halsema. Ze ziet een commandant die volledig geïsoleerd is geraakt binnen zijn eigen organisatie – op een groepje naaste vertrouwelingen na. De vechtersbaas is ruzie gaan maken met de mannen op de kazernes – op hún niveau.

Wat ook niet helpt, is dat reputatie van de korpsleiding zelf niet meer brandschoon is. Schaap blijkt gestraft te zijn door de politie, zijn voormalige werkgever, omdat hij concertkaartjes heeft aangenomen van de inmiddels oneervol ontslagen Ad Smit. Schaap heeft hem ook geld geleend. Een andere medestander van Schaap, plaatsvervangend brandweercommandant Steve Kuils, heeft een berisping op zak wegens ongewenste intimiteiten op de werkvloer en blijkt ook nog – tegen de regels in – privé gebruik te hebben gemaakt van een dienstauto. Hij is inmiddels vertrokken.

Eind december nodigt Halsema de commandant uit voor een gesprek op haar werkkamer. Door alle ruzie en controverse, zo deelt ze hem mede, is hij zelf een obstakel geworden voor de modernisering die ze nastreven. Kan de commandant niet de eer aan zichzelf houden?

Schaap weigert. Het zou een kapitale fout zijn om hem nu weg te sturen, zegt hij tegen de burgemeester. Dan komt er een nieuwe commandant die weer eindeloos gaat praten met de mannen – en je hebt de afgelopen vijfentwintig jaar gezien waar dat toe leidt. Schaap heeft de zaak in beweging gekregen, vindt hij. Nu vertrekken zou alle vooruitgang in één klap teniet doen.

Er volgen meer gesprekken, allemaal vruchteloos. Ja, beaamt Schaap, er is een vertrouwenscrisis met de werkvloer. Maar die is er al dertig jaar. Niet híj is het obstakel, dat is de mentaliteit op de kazernes.

Er is nog een probleem. In het bestuur van de veiligheidsregio, een samenwerkingsverband van Amsterdam en vijf omliggende gemeenten, zijn ze het niet eens over de plannen van voorzitter Halsema. Vorig jaar, vlak voor haar komst, heeft het bestuur Schaaps contract nog tussentijds met drie jaar verlengd. De boodschap aan de uitrukdienst: denk maar niet dat deze commandant snel weg is.

Onder dat nieuwe contract staat de handtekening van vijf van de zes huidige burgemeesters in het veiligheidsbestuur. Met name Bas Eenhoorn van Amstelveen is er mordicus tegen om Schaap aan de kant te zetten. Tijdens een overleg in februari knettert het tussen Halsema en de andere burgemeesters.

Toch trekt Halsema aan het langste eind. Een kwestie van macht: Amsterdam betaalt tachtig procent van de kosten in de Veiligheidsregio, en is de enige gemeente met een beroepsbrandweer. De burgemeesters willen geen conflict met de dominante buurgemeente. Bovendien staan Schaaps sterkste medestanders, Eenhoorn en Jeroen Nobel van Aalsmeer, allebei op het punt om plaats te maken voor een opvolger. Tegen hun zin gaan ze akkoord met de exit van Schaap.

Lees ook het onderzoeksverhaal: De Amsterdamse brandweer is ‘een verwaarloosde organisatie’. Commandant Leen Schaap probeert met harde hand de orde te herstellen. Doodsbedreigingen en rechtszaken zijn aan de orde van de dag

Proeftuinkazerne

Begin februari beleeft Schaap zijn finest hour – ook al zit hij inmiddels op de wip. In de Dapperstraat in Amsterdam-Oost wordt eindelijk de ‘proeftuinkazerne’ geopend. Hier wordt gewerkt in gewone shifts van acht uur, in plaats van de geliefde 24-uursdiensten. Schaaps twee voorgangers hebben dit niet voor elkaar gekregen – hij wel. Met eindeloos duw- en trekwerk, en met dank aan Halsema, die de OR gesommeerd heeft hun verzet tegen de kazerne te staken.

In zijn toespraak kan Schaap het niet laten de aanwezige leden van de OR op vileine wijze welkom te heten. „Ik beschouw [jullie komst] als steun voor deze proeftuinkazerne”, zegt hij.

Het overleg tussen de OR en Schaap verloopt nog altijd totaal niet soepel. Er is sinds kort, op aanraden van Van Uhm, een externe technisch voorzitter aangesteld, maar dat helpt nauwelijks. Als er in februari na een maandenlange onderbreking weer een vergadering is, blijkt er geen quorum te zijn om een aantal belangrijke besluiten te nemen – en dat terwijl alle OR-leden voor zo’n vergadering speciaal worden uitgeroosterd.

Luister ook naar deze aflevering van onze dagelijkse podcast NRC Vandaag: Oorlog binnen de Amsterdamse brandweer

Eind mei is er toch overeenkomst over het vertrek van Schaap, met dank aan ingehuurde advocaten. Er wordt nog een paar dagen gesteggeld over de tekst van het persbericht, en de boodschap van de korpsleiding op intranet. „De heer Schaap betreurt de keuze van het bestuur van de Veiligheidsregio, maar respecteert de beslissing”, staat er uiteindelijk in de tekst. Geen woord over ‘vrijwillig terugtreden’, zoals Halsema het liefst had gehad.

Als het management onder de korpsleiding op woensdagochtend het nieuws hoort, is de verslagenheid groot. Hoewel de korpsleiding op intranet verzekert dat „de ingezette lijn van modernisering” ook na Schaaps vertrek „fier overeind” staat, is het algemene gevoel: de mannen op de kazernes hebben gewonnen. De boodschap die Halsema in hun ogen afgeeft met Schaaps ontslag: saboteren, liegen en intimideren wérkt. Prettig zal het de komende tijd niet worden, voorzien leidinggevenden: met Schaap valt ook de bescherming weg die zij genoten.

Bij de uitrukdienst is de vreugde groot. Op sociale media circuleert een foto van zes brandweermannen met feesthoedjes, in Facebookgroepen regent het emoticons van confetti en champagneflessen. „Ik hou van burgemeester Femke Halsema”, schrijft brandweerman en oud-profbokser Pedro van Raamsdonk op Twitter.

Sommigen in de uitrukdienst zijn nog niet tevreden. Waarom pakt de rest van de korpsleiding niet ook zijn biezen? Op intranet plaatst Michael Sneijder, de brandweerman die in de gemeenteraad sprak en de anti-Schaappetitie startte, een omineuze boodschap: „410 handtekeningen waren voor de gehele korpsleiding en niet voor de heer Schaap alleen.”