‘Ik hou zaken het liefst modderig’

Nuri Bilge Ceylan De Turkse maestro Nuri Bilge Ceylan dramatiseert een vader-zoonconflict in The Wild Pear Tree. ,,Als u weet wat ik denk, heb ik gefaald.”

Een droge put. De boeren vertelden het vader Idris al: hier vind je geen water. En toch maar doorgraven: eerst de vader, dan de zoon. Kennen ze de tegelwijsheid dan niet: zit je in de put, stop dan met graven?

Er is een tweede poëtisch beeld in The Wild Pear Tree van de Turkse maestro Nuri Bilge Ceylan (60): de wilde perenboom. Een eenzame, verwrongen hoop knoesten en knopen die als een vogelverschrikker in de dorre aarde staat. De romanticus en zijn idee-fixe: als het leven niet meeslepend is, maakt hij het wel meeslepend. Hij zet zichzelf apart. Graaft zich in zijn kuil. Zo’n houding verbijstert krentenwegers.

Regisseur Nuri Bilge Ceylan is een protegé van het filmfestival van Cannes, dat de fotograaf en wereldreiziger in 1995 uitnodigde met een korte film die hij met zijn eigen familie en een oude partij Russisch en Turks celluloid in elkaar had geknutseld. Cannes liet hem nooit meer gaan: Ceylan won er de regieprijs, twee keer de Grand Prix - ofwel zilver - en in 2014 een Gouden Palm voor Winter Sleep, een film over een man wiens zelfdunk als een verlicht en genereus dorpsnotabele voor onze ogen uiteenvalt.

Tijdens Cannes 2019 is Ceylan nukkig, zo horen we. Hij weigert interviews; misschien omdat Cannes zijn relatief korte film – slechts drie uur en negen minuten – pas aan het eind van het festival programmeert? Maar dat is vaker zo. Als The Wild Pear Tree juichend wordt ontvangen, verleent Ceylan alsnog audiëntie. Hij was wat kribbig omdat zijn Franse distributeur hem pushte om zijn film van vijf naar drie uur terug te snijden, zegt hij. Anders had Cannes hem niet geselecteerd. „Al besef ik dat drie uur al te lang is voor veel mensen.”

Nuri Bilge Ceylan maakt zo’n tijdsinvestering altijd de moeite waard. In The Wild Pear Tree volgen we de arrogante student en ruziekzoeker Sinan als hij terugkeert naar zijn dorp Çan. Zijn vader Idris, een gokverslaafde leraar die onder curatele van zijn moeder staat, ziet hij als een loser. Zelf heeft Sinan grote plannen. Ook hij studeert voor dorpsleraar, maar schreef in zijn vrije tijd een „eigenzinnige, autofictieve metaroman”. Maar wie zit daarop te wachten in West-Anatolië?

The Wild Pear Tree blijkt een vader-zoon film, niet geheel onverwachts. In 2017 organiseerde Ceylan in Istanbul al de foto-expositie De wereld van mijn Vader, over zijn eigen vader Mehmet Emin Ceylan, die in 2012 op 90-jarige leeftijd overleed en in zijn vroege films speelt. Zijn vader was een landbouwingenieur die zich in de jaren zestig uit idealisme in de streek vestigde waar de film zich afspeelt.

Zoon Sinan droomt dat hij zich in een Trojaans paard opsluit. Gaat dat over zijn angst dat hij net zo trots, eenzaam en ongelukkig eindigt als zijn vader?

„Ik denk van wel. Vader Idris lijkt op mijn vader. Een man van principes, maar niemand die daar om maalt. Een dorpsintellectueel heeft weinig vrienden, niemand begrijpt wat hem bezighoudt. Kom ik op doorreis een dorpsleraar tegen, dan klampt hij mij altijd aan: eindelijk iemand om mee over literatuur te praten! Mijn vader wist alles over Alexander de Grote. Dat boeide niemand, maar hij bleef gewoon over hem praten. Dus gingen ze daar grappen over maken. Heb je hem weer met zijn Alexander.”

Dit gaat dus over uw eigen vader?

„Het is een vader-zoon film, maar is een plot te helder dan ontneem ik u uw vrijheid. Het echte leven is niet helder, ik probeer mijn plot in zekere zin een beetje te verstoppen en hou zaken het liefst modderig. Denk aan de dialogen in Dostojevski’s Boze Geesten: je weet nooit wat de schrijver er zelf over denkt. Zo schrijf ik mijn dialogen: ik bedenk een argument en daarna een nog sterker tegenargument, zonder van tevoren te besluiten wie het gesprek wint. Als u weet wat ik er zelf van denk, heb ik gefaald.”

Lees ook de recensie van The Wild Pear Tree

Graven in een droge put is een centraal beeld. Ervaart u zelf uw werk al futiel?

„U bedoelt dat filmen als graven in een droge put is? Ik ervaar dat inderdaad zo. Ik ben zeer melancholiek en ervaar de dingen al snel als betekenisloos. Maar in films kan ik die melancholie dramatiseren, en dan krijgt het toch weer zin.”

Sinan ontdekt dat niemand zijn roman koopt. Is dat een projectie van uw eigen angst?

„Eerlijk gezegd verbaast het me dat zoveel mensen mijn films zien. Mijn eerste films betaalde ik zelf. Ik had geen enkele verwachting, maar totale vrijheid. Alles leek me toen al zinloos. Dat gevoel bekruipt me nu vooral als het goed gaat, bij een prijsuitreiking bijvoorbeeld. Op zo’n podium ervaar ik alles als zinloos en duister, terwijl ik dat in het dagelijkse leven niet zo heb.”

Sinan praat in de film met autoriteiten: een burgemeester, een ondernemer, twee imams. Dat laatste gesprek is het langste, ruim twintig minuten.

„Religie is een heel belangrijk onderwerp in Turkije. We praten er niet echt open over. Het gaat altijd omfloerst, in metaforen. Mijn vader was een atheïst, maar dat zei hij tegen niemand. Een schrijver wil vrij zijn, maar in Turkije is dat niet gemakkelijk.”

Gelooft u zelf?

„Wat een directe vraag! Ik … eh ….bekijk het meer sociologisch. Het is onbelangrijk of ik geloof of niet.”

U koos twee Turkse komieken in de hoofdrol. Waarom?

„Dogu Demirkol (Sinan) is een stand up-komiek, hij is dus erg slim en begrijpt de straat. Komieken zijn de allerbeste acteurs, want komedie is het moeilijkste genre. Het vereist grote moed en een sterke antenne voor je publiek. Sommige acteurs die kwamen auditeren waren goed met de moeder, maar niet met de vader of het meisje Hatice. Dogu was direct goed met iedereen, omdat hij sensitief is en oplet hoe mensen reageren.”

Wat zoekt u in acteurs?

„Ieder heeft zijn eigen gebruiksaanwijzing. Je manipuleert, je liegt of je bent eerlijk, dat hangt af van omstandigheden. Ik geniet niet erg van opnames. Je moet om vijf uur uit je bed en er gebeuren de hele dag onverwachtse dingen. Je controle is minimaal. Lukt een acteur iets niet, dan valt dat niet te verhelpen.”

Geniet u meer van schrijven?

„Dat is ook heel moeilijk, zeker als mijn vrouw meeschrijft.”

Wat vindt u wel leuk aan filmen?

„De montage. Dan komt alles goed.”