Zeventien vragen over de uitslagen van de Europese verkiezingen

De almacht van de christen-democraten en socialisten in het Europees parlement is gebroken. Groenen, liberalen en eurosceptici krijgen nu de ruimte. Alles wat je wilt weten over de uitslagen van de Europese verkiezingen.

Een jongen zwaait met een Europese vlag voor het Europees Parlement in Brussel.
Een jongen zwaait met een Europese vlag voor het Europees Parlement in Brussel. Foto Francisco Seco/AP
  1. Rijpt er nu dan een Europese democratie?

    Door Caroline de Gruyter

    Als deze Europese verkiezingen iets hebben laten zien, is het wel dat de Europese democratie eindelijk een beetje volwassen begint te worden.

    Technisch waren deze verkiezingen natuurlijk nog puur nationaal, omdat elk land zijn eigen stemming organiseerde, op zijn eigen dag, volgens zijn eigen regels. Kiezers kregen nationale lijsten voorgelegd met nationale kandidaten erop. Als Nederlander kon je niet voor een Duitser of Ier stemmen. Frans Timmermans was Spitzenkandidaat voor alle Europese socialisten, maar alleen Nederlanders konden op hem stemmen. Zo bezien bleven deze verkiezingen een verlengstuk van de nationale politiek. In Frankrijk gingen ze over Macron, in Oostenrijk over Ibiza-gate. En de Britten stemden opnieuw over Brexit.

    Maar tegelijkertijd waren dit de meest Europese verkiezingen ooit, omdat de debatten Europeser waren dan voorheen. Rutte en Baudet duelleerden over thema’s als de euro en sancties tegen Rusland; de Italianen waren geobsedeerd door Europese begrotingsregels. Veel grote thema’s van deze tijd zijn Europees. Politici ontkennen dat niet langer. En voor het eerst tonen burgers nu een groeiende behoefte om, als dat dan zo is, mee te praten in de Europese politiek. Zij willen invloed op grote vraagstukken die daar spelen, zoals het klimaat, de euro of een socialer Europa.

    Burgers roeren zich
    Over de euro, migratie of veiligheid kun je moeilijk nog op nationaal niveau beslissen. Burgers zien hun eigen regeringsleiders keer op keer naar Brussel trekken om er samen over te beslissen, want alleen kunnen zij dit niet meer. Burgers zien zo, meer dan in 2014, een Europese politiek ontstaan. En ze willen zich daarin roeren. Daarom demonstreren scholieren voor het klimaat, daarom ook riep het EU-handelsakkoord met Canada zulke felle protesten op. Via nationale parlementen kunnen burgers er niet bij. Maar via het Europees parlement kan dat wel.

    Een mooi voorbeeld van deze nieuwe realiteit is dat een felle video in Duitsland tegen de CDU door miljoenen mensen werd gezien – meer dan er naar het tv-debat tussen Manfred Weber en Timmermans hebben gekeken.

    Geen wonder dat de campagnes, al werden ze door nationale kandidaten getrokken, Europeser waren dan vroeger. In diverse landen werd er bijvoorbeeld stevig gedebatteerd over Europese belastingen voor multinationals, en over een eind aan de bezuinigingspolitiek in de eurozone. Kiezers vroegen ditmaal ook meer informatie dan voorheen. De media produceerden meer artikelen, debatten en quizzen dan ooit over hoe Brussel ‘werkt’.

    Vandaar ook dat de opkomst, die al twintig jaar daalde, ditmaal sterk steeg, tot 51 procent. Voor het eerst deden er deze keer pan-Europese partijen mee. Zelfs partijen die voorheen exits bepleitten, gooiden zich enthousiast in de strijd. Politici als Salvini en Orbán willen doen wat Merkel en Macron doen: in Brussel met hun vingers aan de knoppen zitten.

    Almacht gebroken
    Eindelijk is de almacht van christen-democraten en socialisten in het Europees parlement gebroken. Groenen, liberalen en eurosceptici, die er nooit echt tussen kwamen, krijgen ruimte. Ze zullen die gebruiken ook. Sommigen vinden dit eng. Anderen spreken van ‘fragmentatie’. Maar je kunt ook zeggen: Europa wordt nu van iedereen. Dit zal de Europese politiek pluralistischer en levendiger maken. En harder, ongetwijfeld. Er valt meer drama te verwachten, een typisch kenmerk van een gezonde, functionerende democratie.

    Dertig jaar geleden schreef het Europees parlement vooral vrijblijvende adviesjes. Nu beslist het parlement keihard mee over politiek gevoelige thema’s als dataprotectie, handel en migratie. Nog altijd zijn er terreinen waarop het weinig te zeggen heeft, zoals het beleid van de eurogroep en de buitenlandpolitiek. Mede daardoor blijven de lidstaten oppermachtig in Brussel, en kan het Europees Parlement hen niet volledig controleren.

    Maar die controle komt, op een dag. Dat blijkt wel uit de uitslag van zondag: burgers hebben ontdekt dat ze ook in Brussel macht hebben, en geven te kennen dat ze die ook willen gebruiken. Na jaren ploeteren is dat goed nieuws.

    Terug naar boven

  2. Eist het Europees Parlement met Weber meer macht op?

    Door René Moerland

    De kiezers hebben de Europese verkiezingen serieus genomen, laten de leiders dat ook doen. Dat is de simpele, bijna arrogante boodschap van Manfred Weber (46) als hij zondagnacht op het podium staat in het Europees Parlement om te vieren dat zijn partij, de christen-democratische EVP, zoals verwacht opnieuw de grootste fractie in het Europees parlement wordt.

    Weber liet zo zien dat hij niet bedelt om steun van regeringsleiders. Hij eist die gewoon op. De regeringsleiders kúnnen in zijn ogen niet anders dan een voorzitter van de Europese Commissie benoemen die steun heeft van het Europees Parlement. Iets meer dan de helft van de 400 miljoen Europese kiezers heeft zijn stem uitgebracht, dat moet terug te zien zijn in de macht in Brussel, vindt Weber. „Ik vecht voor een Europees Parlement dat het centrum van Europa is”, zegt hij. „Dat centrum is nu versterkt.”

    Het zijn sleutelzinnen om te begrijpen wat er vandaag en de komende weken op het spel staat in de EU. Dinsdagavond dineren de regeringsleiders in Brussel om te bespreken hoe zij de benoeming willen aanpakken van de nieuwe voorzitter van de Europese Commissie.

    Hamvraag wordt: beginnen ze hun eigen zoektocht – want zij gaan nu eenmaal over de benoeming? Of wachten ze af met wie het Europees Parlement komt? Want een meerderheid daar is nu eenmaal nodig om de benoeming door te laten gaan.

    Manfred Weber. Foto Francois Lenoir/Reuters

    Weber is er de man niet naar om af te wachten of hij op het menu staat bij de leiders. Hij ziet zichzelf, de kandidaat uit het parlement van de grootste fractie, als de logische opvolger van Jean-Claude Juncker.

    Maar dan moet hij wel zorgen dat het parlement het initiatief houdt. De uitslag was voor hem het teken om in actie te komen. De EVP heeft de steun van minstens twee andere fracties nodig, waaronder in elk geval de sociaal-democratische S&D, geleid door Frans Timmermans.

    Weber sluit de „extremisten van links en rechts” alvast uit. De tweede partij is dus of de Groenen of de nieuwe fractie van de liberalen en Renaissance van de Franse president Macron. Liefst wil Weber ze allebei.

    Hoe bereikt hij dat? Daarvoor heeft Weber een strategie die eruit bestaat dat hij niet meteen over zichzelf begint, maar over de macht van het Europees Parlement.

    Voordat dit orgaan zich achter één kandidaat schaart, moet er eerst „programmatische overeenstemming” zijn, zegt hij. In ruil voor steun aan Weber zouden de andere partijen zich dan verbinden aan een soort ‘regeerakkoord’ dat de komende vijf jaar als een richtlijn voor hun optreden in het parlement zou gelden, over zaken als klimaat, veiligheid, migratie en handel. Het gaat, in de woorden van Weber, over „een mandaat voor de komende vijf jaar voor de Europese Commissie”.

    Weber als voorzitter van de Commissie zou daarmee al snel neerkomen op een formidabele machtsgreep van het parlement. Tot nu toe zijn het namelijk de regeringsleiders die de koers van de EU bepalen. Het parlement beslist wel over vrijwel alles mee, maar de meerderheden komen per onderwerp tot stand.

    Praktisch wordt dit lastig. Zo is de fractiediscipline in Europees verband niet erg dwingend, zodat Weber een ruime meerderheid nodig zou hebben. De vier middenpartijen hebben samen twee derde van de stemmen.

    Zowel Timmermans als de Groene aanvoerders Bas Eickhout en de Duitse Ska Keller kondigden zondagnacht aan dat ook zij eerst programmatische onderhandelingen willen, voordat ze gaan onderhandelen over de naam van de voorzitter. „Wij steunen degenen die het programma zo groen en zo links mogelijk gaan maken”, zei Eickhout.

    Timmermans heeft wel uitgerekend dat er ook een meerderheid zónder EVP mogelijk is, als de sociaal-democraten samenwerken met liberalen, Groenen en radicaal links. In het kamp-Weber werd dit onmiddellijk opgevat als een uitnodiging aan de EVP om de sociaal-democraten te paaien met beloftes over klimaatactie en bijvoorbeeld een Europees minimumloon.

    Liefst had Weber maandagavond al zijn eigen, informele diner georganiseerd met deze partijen. Maar die bleken daar niet voor in. Alles op zijn tijd.

  3. Kan Timmermans voorzitter van de Commissie worden?

    Door René Moerland

    Als aanvoerder van de tweede partij in het Europees Parlement staat Frans Timmermans (57) niet bovenaan de lijst om voorzitter te worden van de Europese Commissie. Maar kansloos is hij niet. Om als eerste Nederlander een volle termijn de Europese Commissie te kunnen leiden, moeten alle wijzers de komende weken de goede kant op komen te staan, en barrières worden opgeruimd. Waar hangt dat van af?

    Ten eerste: voor de sociaal-democraat begint de hoop niet in het parlement, maar bij de regeringsleiders. Lang niet iedereen in dit gezelschap, dat dinsdag bijeen komt voor een diner, is ervan gecharmeerd om Manfred Weber als Commissievoorzitter aan te stellen. Te weinig regeringservaring, al te stroeve presentatie – en natuurlijk: te verknocht aan de macht van het parlement.

    De Duitse bondskanselier Angela Merkel steunt Weber wel, maar laat ook iets te vaak merken liever geen parlementaire kandidaat opgedrongen te willen krijgen. Webers grootste fan in de afgelopen maanden, de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz, valt weg. Hij viel maandag in een vertrouwensstemming.

    Frans Timmermans, topkandidaat voor de socialisten in het EP. Foto Francois Lenoir/Reuters

    De Franse president Emmanuel Macron leidt intussen juist een beweging tégen Weber. Macron zoekt met andere leiders actief naar alternatieven. Hier wordt het interessant voor Timmermans. Zo trekt Macron samen op met Mark Rutte, sinds kort een Europese partijgenoot van hem. De liberalen en Macrons Renaissancebeweging vormen een gezamenlijke fractie in het nieuwe parlement. Ook die stelt zich stroef op tegen Weber.

    De liberalen hebben geen officiële kandidaat-Commissievoorzitter, al werpt met name de Deense eurocommissaris Margrethe Vestager zich intussen wel zo op.

    Premier Rutte is de afgelopen campagne opvallend vriendelijk geweest voor Timmermans. Hij prees hem herhaaldelijk voor zijn werk als vice-voorzitter van de Commissie en ook voor zijn campagne.

    Rutte steunt Timmermans niet hardop als Commissievoorzitter, maar Nederland wil wel „een zo sterk mogelijke” positie in de Commissie binnenhalen. Dat valt het voorzitterschap zonder meer onder. Bovendien heeft Timmermans voor een Nederlander uitzonderlijke steun in Zuid-Europa. Juist door zijn relatief linkse campagne in met name Spanje en Portugal heeft hij relatief weinig last van de Hollandse-haviksreputatie.

    Luister ook naar deze aflevering van onze podcast NRC Vandaag: Hoe gaat de macht in Brussel verdeeld worden?

    Tussen liberalen en socialisten lijkt iets gaande in Europa. Maandagavond dineerde Macron met de Spaanse premier Pedro Sánchez om over de kandidaten te praten. De socialist Sánchez, wiens partij zondag won, is een van de belangrijkste medestanders van Timmermans, met wie hij de afgelopen maanden vaak samen campagne heeft gevoerd.

    Liberalen en socialisten vormen in de raad van regeringsleiders samen al bijna een meerderheid, zeker als ook de Griekse linkse premier Alexei Tsipras zich aansluit.

    Maar Timmermans heeft twee problemen. Ten eerste kan hij zeker niet rekenen op steun uit Polen, Hongarije en Italië, waar hij als dé boeman uit Brussel wordt gezien. Hij is dus afhankelijk van steun van tenminste een deel van de EVP, zowel op het niveau van regeringsleiders als in het parlement.

    Daarop is pas kans als Weber afvalt. Het zou Timmermans helpen als de christen-democraten in het parlement er dan voor kiezen vast te houden aan hun opvatting dat de nieuwe voorzitter per se uit het parlement moet komen.

    Aan dat criterium voldoet dan alleen Timmermans. Maar daarvoor moeten de christen-democraten ook nog alternatieve kandidaten van eigen politieke kleur opgeven, zoals de Bulgaarse ex-eurocommisaris Kristalina Georgieva of Brexit-onderhandelaar Michel Barnier.

    Daarop is weer alleen kans als de EVP daarvoor wisselgeld krijgt, in de vorm van andere topposten. Dat zou bijvoorbeeld het voorzitterschap van de Europese Raad zijn (de opvolger van Tusk) én het voorzitterschap van het Europees Parlement (Weber?). Daarbij moet dan minstens een Duitser zijn, tenzij Merkel de ECB krijgt – die ook Frankrijk wil. Maar dat is weer lastig voor de ‘echte’ liberalen, die ook aanspraak maken op tenminste een van de topposten. Ook dat moet allemaal goed uitpakken, wil Timmermans een kans maken.

  4. Wie legt de Brusselse top job-puzzel?

    Door Tijn Sadée

    Wie wordt de nieuwe voorzitter van Europees Parlement, Europese Commissie en Europese Raad? De stoelendans begint als de regeringsleiders deze dinsdagavond in Brussel bijeenkomen voor een top over de ‘top jobs’. Een meerderheid in het parlement eist dat de leiders de verkiezingsuitslag als leidraad nemen bij de benoeming van de nieuwe Commissievoorzitter. Ofwel: ‘spitz’ Weber van de winnende EVP (christen-democraten) is volgens het parlement ‘de logische en democratische’ kandidaat.

    Maar regeringsleiders – Macron en Rutte voorop – beroepen zich op een tekst in de Europese verdragen dat regeringsleiders slechts ‘rekening hoeven te houden’ met de verkiezingsuitslag. Zij willen Weber niet. Nog een tiental leiders maakt bezwaar. Bij hun diner zullen ze allemaal een lijst met alternatieve kandidaten op tafel leggen. En dan begint het gepuzzel.

    Luister ook naar deze aflevering van onze podcast NRC Vandaag: Hoe gaat de macht in Brussel verdeeld worden?

    Vier criteria geven de doorslag: geografische balans, politieke kleur, ervaring en geslacht. Namen die genoemd worden: de Spanjaard Josep Borrell (ex-voorzitter Europees Parlement), de Franse Brexit-onderhandelaar Michel Barnier, de Bulgaarse ex-eurocommissaris Kristalina Georgieva, de Deense eurocommissaris Margrethe Vestager, de Deense oud-premier Helle Thorning-Schmidt, vertrekkend Litouws president Dalia Grybauskaite, de Franse IMF-baas Christine Lagarde en de Ierse Mairead McGuinness (nu nog vicevoorzitter van het Europees Parlement).

    En dan zitten er aan tafel ook drie leiders wier namen worden genoemd: premier Mark Rutte ( ‘Ik wil echt niet naar Brussel’), de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Luxemburgse premier Xavier Bettel. Opvallend veel vrouwen in beeld. Bijna alle politieke kopstukken pleitten in de verkiezingscampagne unisono voor meer vrouwen aan de top in Europa. Vier kandidaten:

  5. Is radicaal-rechts straks een hindermacht?

    Door Wilmer Heck

    Niets minder dan een „Europese renaissance” belooft Matteo Salvini, leider van de rechts-radicale Italiaanse regeringspartij Lega, nu de Europese verkiezingen voorbij zijn. De uitslag is volgens hem een protest van kiezers die niet langer hun oor willen laten hangen naar „de gevestigde machten, de elite, de financiële wereld, de multinationals”.

    Salvini heeft de afgelopen maanden gewerkt aan een nieuwe eurosceptische fractie met gelijkgezinde antimigratie-partijen. Het probleem voor de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken is dat die partijen niet genoeg zetels hebben gekregen om samen die gedroomde renaissance op gang te brengen. Dat was voor de verkiezingen al duidelijk, maar het resultaat van alle partijen samen is ook nog eens minder dan verwacht. Salvini’s Lega scoorde uitstekend in Italië en in Frankrijk werd Rassemblement National net de grootste partij. Maar in Duitsland kwam de AfD niet verder dan 10,8 procent van de stemmen, in Nederland werd de PVV weggevaagd en in Denemarken en Oostenrijk boekten de Deense Volkspartij en de Oostenrijkse Vrijheidspartij een verlies. Zo komt Salvini’s beoogde fractie voorlopig uit op zo’n 70 zetels, in een parlement met 751 Europarlementariërs.

    Salvini nodigt Le Pen uit op een bijeenkomst van rechts-nationalisten in Milaan. Foto Luca Bruno/AP

    Maar er zijn meer smaken op radicaal-rechts. Zo sluit Forum voor Democratie zich aan bij de ECH-fractie rond de Poolse regeringspartij PiS. De Polen houden zich voorlopig afzijdig van Salvini’s project, omdat ze hem en zijn bondgenoten te pro-Russisch vinden. Maar ook bij de ECH viel de winst wat tegen. Het Spaanse Vox kwam niet verder dan vier zetels in het nieuwe parlement en de Britse Conservatives werden hard geraakt door de Brexit Party van Nigel Farage. Wat Farage met zijn 28 zetels gaat doen, is onduidelijk. Aansluiting bij Salvini zou diens fractie een forse, zei het vanwege de verwachte Brexit tijdelijke, injectie geven. Ook van Fidesz rond de Hongaarse premier Viktor Orbán is onbekend of die bij de christen-democraten blijft of zich bij Salvini voegt.

    Maar zelfs als al deze eurosceptische partijen hun onderlinge verschillen terzijde schuiven, wat erg onwaarschijnlijk is, en opgaan in één grote fractie, dan nog zijn ze geen partij voor de pro-Europese meerderheid die christen-democraten, sociaal-democraten, liberalen en Groenen gezamenlijk vormen. Met enkele tientallen zetels extra zal het eurosceptische geluid harder klinken dan voorheen in het Europees Parlement, maar het zal vooral blijven bij veel lawaai.

  6. Wie heeft sleutel tot de macht in parlement?

    Door Wilmer Heck

    Ze positioneerden zich de voorbije maanden om beurten als ‘kingmaker’ in het nieuwe Europees Parlement. De liberalen en de Groenen, beide winnaars van de Europese verkiezingen. Nu de christen-democraten en sociaal-democraten hun gezamenlijke meerderheid kwijt zijn in het parlement hebben ze een derde fractie nodig om wetgeving aangenomen te krijgen. De liberalen en Groenen ruiken de macht. Met respectievelijk 109 en 69 zetels zijn ze aanzienlijk kleiner dan de twee traditionele machtsblokken, maar ze kunnen straks onevenredig veel invloed uitoefenen.

    Voor het eerst wordt er gedacht aan een soort regeerakkoord waarin de twee grote fracties per thema bekijken of ze de liberalen en/of de Groenen mee kunnen krijgen. Willen de sociaal-democraten hun Europees minimumloon? Dan kunnen de Groenen in ruil klimaatbelasting voor bedrijven eisen. Dat is dan weer een gruwel voor de christen-democraten, die hun eigen eisen op tafel zullen leggen. Zo wordt de politiek in het Europees Parlement een stuk dynamischer dan voorheen.

    Dat radicaal-rechts een rol gaat spelen in dit spel lijkt uitgesloten. ‘Topkandidaat’ Manfred Weber van de christen-democraten, die nog altijd voorzitter van de Europese Commissie wil worden, sloot dat eerder uit. De macht is aan de pro-Europese krachten.

    ‘Topkandidaten’ van de Groenen, Bas Eickhout van GroenLinks (midden) en Ska Keller van de Duitse Groenen (rechts), vieren het resultaat op de uitslagenavond. Foto Bart Maat/ANP

  7. Komt winst bij ALDE alleen van Macron?

    Door Wilmer Heck

    Met 21 zetels zorgt de beweging ‘Renaissance’ van de Franse president Macron voor het grootste deel van de winst bij de liberale ALDE-fractie. Maar dat is niet het hele verhaal. ALDE, met de VVD en D66, gaat van 69 naar 109 zetels. Een andere belangrijke winnaar zijn de Britse liberaal-democraten. De LibDems werden bij de Europese verkiezingen in 2014 gedecimeerd tot één zetel in het Europees Parlement. De Britse kiezer rekende genadeloos af met vier jaar bezuinigingsbeleid in de regeringscoalitie met de Conservatieven. De pro-Europese boodschap van de LibDems in een steeds eurosceptischer land hielp niet mee.

    Maar nu zijn de LibDems terug met zestien zetels in het parlement. Dat betekent wel dat ALDE bij de verwachte Brexit een flinke veer moet laten. Maar nog altijd blijft de fractie dan flink groter dan de 69 zetels tellende Groenen.

    In Hongarije boekte een andere ALDE-partij een verrassende winst. Momentum Mozgalom verdriedubbelde ten opzichte van de laatste verkiezingen en behaalde 10 procent van de stemmen, wat zich vertaalt in twee parlementszetels. Het is de enige partij in Hongarije die naar gelijke rechten voor de lhbt-gemeenschap streeft.

  8. Spoelt er een groene golf over Europa?

    Door Wilmer Heck

    Politieke nieuwssite Politico durfde er vorige week nog niet aan. De door de Groenen zelf voorspelde groene golf zou hooguit een rimpeling worden, zo becijferde de site op basis van kiezersonderzoek. In het gunstigste scenario zouden de Groenen 58 zetels halen in het Europees Parlement, tegen 52 aan het einde van de afgelopen zittingsperiode. Het werden er 69. Vooral in Duitsland was het resultaat opmerkelijk. De Groenen werden er de tweede partij achter Angela Merkels CDU, met bijna 21 procent van de stemmen.

    Ook in Finland eindigden de Groenen op de tweede plaats. In Frankrijk hingen ze in de touwen nadat diverse kopstukken zich bij En Marche van de latere Franse president Emmanuel Macron hadden aangesloten. Toch bereikten ze daar zondag de derde plaats, met ruim 13 procent van de stemmen.

    Naast de winst van GroenLinks in Nederland was er verder succes in Ierland, Portugal, Denemarken, Zweden, België, Luxemburg en Oostenrijk.

    Die opsomming leert direct dat de groene golf Midden- en Oost-Europa nog niet heeft bereikt. Zorgen over milieuvervuiling en klimaatverandering lijken voorlopig vooral weggelegd voor het welvarender deel van de EU.

  9. En als Timmermans het niet wordt, wat is dan het het plan B?

    Door Mark Kranenburg

    Diverse Europese functies komen vacant en daarvoor gaan ook Nederlandse namen rond. Allereerst is daar premier Mark Rutte. Al in 2014 werd zijn naam genoemd als voorzitter van de Europese Raad van regeringsleiders. „Ik ben niet gevraagd en niet beschikbaar”, zei Rutte. Het werd de Poolse ex-premier Donald Tusk.

    Ook voorbije jaren is Ruttes naam blijven rondzingen, nu als opvolger van Tusk die eind dit jaar vertrekt. Weer ontkent Rutte. Hij blijft in Nederland zei hij bij talloze gelegenheden. Dit betekent dat hij ook niet beschikbaar is voor het voorzitterschap van de Europese Commissie, het ‘dagelijks bestuur’ van de EU.

    De christen-democraten en sociaal-democraten in het Europees Parlement vinden dat de aanvoerder van de grootste partij door de regeringsleiders moet worden voorgedragen als voorzitter van de Commissie. Dan zou de Duitse christen-democraat en ‘Spitzenkandidat’ Manfred Weber hiervoor in aanmerking komen. Maar die moet dan nog wel andere partijen achter zich zien te scharen want de christen-democraten hebben geen meerderheid.

    Hier ruikt de Nederlander Frans Timmermans ‘Spitzenkandidat’ van de sociaal-democraten zijn kans. Hij hoopt op een meerderheidscoalitie over links, aangevuld met Liberalen die hem naar voren zal schuiven. Maar ook Timmermans is afhankelijk van de regeringsleiders. Rutte houdt zich op de vlakte. „Nederland wil de beste plek voor de beste Nederlander”, luidt zijn mantra. In Brussel circuleert ook nog een plan B voor Timmermans. Hij wordt dan de hoge vertegenwoordiger van de Europese Unie voor Buitenlandse Zaken. Prestigieus, maar de vraag voor Rutte is of die post inhoudelijk interessant genoeg is voor Nederland.

  10. Welke les voor D66? Wat genuanceerder communiceren

    Door Lamyae Aharouay

    Nederland koos vóór Europa, maar niet voor de partij die bij uitstek pro-Europees is. D66 verloor in het Europees Parlement twee van de vier zetels. Volgens fractievoorzitter Rob Jetten „een enorme teleurstelling.”

    Vijf jaar geleden kreeg D66 nog de meeste stemmen. Toen was de campagne overzichtelijk, die ging over de vraag: ben je voor of tegen Europa? Toen had D66 een vanzelfsprekende plek. Nu viel er voor de pro-Europese stemmer meer te kiezen. Zo stelde de VVD zich positiever op over de Europese Unie dan voorheen. Daarbij speelde Mark Rutte een prominente rol op het Europese toneel.

    De PvdA had met Timmermans ook een gouden troef in handen. Timmermans kon aantonen dat hij zaken voor elkaar had gekregen in Europa. Wie vóór Europa wilde kiezen, had dus de mogelijkheid te kiezen tussen een partij die zich presenteert als zeer pro-Europees of twee partijen die zich op meer prominentere manieren hebben kunnen bewijzen in de praktijk.

    Kort nadat Rob Jetten aan was getreden als fractievoorzitter, presenteerde hij zich als ‘radicaal’. In aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen uitte dat zich in een felle opstelling in het klimaatdebat. Na de voor de partij teleurstellende uitslag nam D66 zich voor ánders over het thema te communiceren, door minder te benadrukken dat Nederland voorop moet lopen in de energietransitie en meer te wijzen op de praktische, haalbare maatregelen. Nu de kiezer zijn voorkeur uitsprak voor een gematigde pro-Europese stem, klinkt voorzichtig een soortgelijk voornemen. Nog altijd pro-Europees, maar in de communicatie wat minder radicaal, en wat meer genuanceerd.

  11. Hoe diep gaat zelfkritiek bij SP na ‘harde dreun’?

    Door Stéphane Alonso en Pim van den Dool

    De „harde dreun” van de Europese verkiezingen bij de SP – de socialisten verdwijnen uit het Europees Parlement – blijft niet zonder gevolgen, hoewel veel partijgenoten dat verwachtten. Ron Meyer, partijvoorzitter van de SP, kondigde na een ingelaste bijeenkomst op het partijkantoor in Amersfoort aan dat hij aan het einde van het jaar zal stoppen. In een mail aan de SP-leden noemt hij de tweede grote verkiezingsnederlaag in korte tijd „bitter en extreem teleurstellend”. „Bij een dergelijke nederlaag hoort het nemen van verantwoordelijkheid.” Meyer maakt zijn termijn af en zal zich daarna niet beschikbaar stellen voor herverkiezing.

    Ron Meyer, voorzitter sinds 2015, wilde de SP ‘volkser’ maken, zoals de SP volgens hem vroeger was: een partij die opkomt voor mensen die zich bedreigd voelen door migratie en globalisering. En scherper. Uit zijn koker kwam een campagnespotje dat tegen PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans was gericht. Daarin stort de eurofiele verwoester van de natiestaat ‘Hans Brusselmans’ zich op een taart met de Nederlandse vlag.

    Heerlen, de thuisbasis van Meyer én Timmermans, staat symbool voor het verval van de SP. Bij de Statenverkiezingen in maart verloor de SP al fors in Heerlen. Bij de Europese verkiezingen is de score in Heerlen desastreus: 9 procent. Tegenover ruim 35 procent voor ‘Brusselmans’.

    Europarlementariër Dennis de Jong, die na twee termijnen met pensioen zou gaan, ziet zijn levenswerk in rook opgaan. „Ik ga mijn pensioen toch nog uitstellen om me met de SP te bemoeien”, zegt De Jong. „Zo laat ik het niet achter.” Hij wil van zich laten horen tijdens de partijraad op 22 juni, het eerste officiële moment voor een evaluatie. Het aftreden van Ron Meyer noemde hij op Twitter „een moedige en ook noodzakelijke stap”.

    „De handrem mag eraf”, klonk het in maart op de vorige partijraad. Na de slecht verlopen Statenverkiezingen werd geconcludeerd dat toon en aanpak radicaler moesten. Meer anti-establishment. Maar er klonk ook een ander geluid: de SP moet behalve kritiek ook „het eigen verhaal” meer benadrukken. Het verhaal van idealen, internationale solidariteit en van de SP als controleur van de macht in Brussel. En toen kwam Brusselmans.

    Partijvoorzitter Ron Meyer en politiek leider Lilian Marijnissen maandagavond na het overleg van het partijbestuur. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

    De Jong (64) wilde zelf niet in het campagneteam. „Ik wilde niet iemand worden die vertrekt en dan zijn opvolgers voor de voeten gaat lopen.” Het tv-spotje was voor hem een totale verrassing. Een aanval op de gevestigde orde, zeker, maar ook op een linkse partij. Terwijl De Jong al vanaf 2017 juist met zijn PvdA-collega Paul Tang in Brussel probeerde af te spreken om „niet elkaar, maar rechts aan te vallen” tijdens de verkiezingen. De Jong ziet zichzelf nooit beste vrienden worden met Timmermans. Hij vindt hem ideologisch te glibberig. „Maar hij stond niet op mijn lijstje van mensen met wie ik niet kan samenwerken. Je kan zaken met hem doen.”

    De aanval op Timmermans was zó hard dat het ‘eigen verhaal’ overstemd raakte. De Jong hoorde niks meer over zijn werk om de invloed van multinationals in Brussel terug te dringen. Om die van vakbonden, milieugroepen en kleine bedrijven juist te vergroten. Om de EU transparanter en eerlijker te maken. „Het lijkt nu alsof wij hier altijd overal alleen maar kritiek op hadden, maar wij waren ook van het bouwen.”

    Wisselende reacties
    De SP zegt „wisselende” reacties op het filmpje te hebben gehad, maar intern is de frustratie groot. Verschillende afdelingen, inclusief bolwerk Oss, namen al in de campagne openlijk afstand. De afdeling Woerden twitterde maandag te balen van het „Brusselmans-cynisme en het spelen op de persoon”.

    Afdelingsvoorzitter Wilma de Mooij, ook raadslid voor de SP in Woerden, zegt dat bij leden van haar afdeling na het verschijnen van het filmpje „de stoppen doorsloegen”. Twee wilden hun lidmaatschap opzeggen, maar De Mooij kon ze daarvan weerhouden. Dat kostte moeite. „Een lid zei tegen mij: ik heb verdorie tien jaar op straat gestaan en nu is alles naar de klote.” De Mooij en haar afdeling zijn „ontzettend boos” omdat van Timmermans een karikatuur werd gemaakt. „Dat doe je niet, dat is niet sociaal, zo worden mensen tegen elkaar opgezet.”

    De Mooij vindt het tijd voor een discussie over de partijleiding, zegt ze een paar uur voordat Meyer opstapt. Daarbij moet het ook gaan over partijleider Lilian Marijnissen. „Bij de SP gaat iedereen al snel achter de leiders staan. Dat is mooi, maar als je dit verlies meemaakt, moet je kijken waar het aan ligt.”

    Lilian Marijnissen heeft ondanks haar derde nederlaag nog behoorlijk wat krediet bij SP’ers. Ze is relatief kort politiek leider, sinds januari 2018. Marijnissen zei recent dat zij bij nul Europese zetels „sowieso” niet opstapt.

    Meer sympathie voor Karabulut
    De Jong wil over inhoud praten, niet over poppetjes. Maar hij is duidelijker meer te spreken over Kamerlid Sadet Karabulut, die binnen de partij staat voor thema’s als internationale solidariteit en sociale rechtvaardigheid, dan over Ron Meyer. Iedereen die denkt zoals Karabulut „beschouw ik als mijn grote vriend”, zegt De Jong.

    „De kiezer heeft altijd gelijk”, twitterde Sadet Karabulut in de nacht van zondag op maandag. „Discussie over strategie, campagne en resultaat is op zijn plaats. Zodat we door kunnen.” Tweede Kamerlid Peter Kwint, die het Brusselmans-filmpje hielp maken, twitterde diezelfde nacht aan alle „criticasters”: „We gaan hiernaar kijken. Onszelf bekijken. En elkaar helemaal de tering in schelden als dat nodig is.”

    Dennis de Jong ziet Bernie Sanders in de VS als voorbeeld. Die weet mensen te verbinden en jongeren te inspireren met een positief verhaal, zegt hij. „Het heeft geen enkele zin om de PVV of Forum over te gaan doen. Dat kun je nooit winnen.”

  12. Wie valt op bij de nieuwkomers?

    Door Claudia Kammer

    Bijna de helft van de 26 Nederlanders die straks in het Europees Parlement zitten zijn nieuwelingen in de Europese politiek. Vaak hebben ze al wel politieke ervaring, maar dan in een gemeente of in de Eerste of Tweede Kamer. Soms hebben ze als ambtenaar al in Brussel gewerkt.

    Een uitzondering is Forum voor Democratie. Bij die partij stonden, afgezien van de lijsttrekker, vooral ondernemers op de lijst die nog niet lang politiek actief zijn. Rob Rooken bijvoorbeeld, de nummer twee op de lijst, heeft een aantal telecom- en internetbedrijven. Of hij daadwerkelijk naar Brussel gaat is nog onzeker, want net als de nummer drie en vier is hij ook gekozen in de nieuwe Eerste Kamer. Hij zal dus moeten kiezen.

    Bij de PvdA is Vera Tax een opvallende nieuwkomer. Zij is net als lijsttrekker Frans Timmermans afkomstig uit Limburg, waar de PvdA het zeer goed deed. Zij was wethouder in Venlo tot ze in 2017 opstapte na een debat over een miljoenentekort bij de gemeentelijke zorgtaken. Daarna werd ze directeur van een instelling die kinderen met leer- en gedragsproblemen begeleidt. Ze wil op Europees niveau opkomen voor „eerlijkheid, tolerantie en gerechtigheid”.

    Ook economistrist PvdA’er Mohammed Chahim is afkomstig uit de lokale politiek. Naast zijn baan bij TNO, waar hij onderzoek doet naar de circulaire economie, is hij fractievoorzitter in Helmond. Chahim wil zich de komende jaren in Brussel vooral bezighouden met de sociaal-economische agenda. In het Eindhovens Dagblad zegt hij daarover: „Europa werkt heel goed voor het bedrijfsleven. Voor gewone mensen is dat vaak nog minder het geval.”

    VVD’er Bart Groothuis was van 2007 tot 2009 persoonlijk medewerker van toenmalig minister Henk Kamp en schreef mee aan meerdere verkiezingsprogramma’s. Nu werkt hij als hoofd van het Bureau Cyber Security van het ministerie van Defensie. Zijn kennis over technologie wil hij gebruiken in het Europees Parlement. Zijn motto is: „Wie de technologie beheerst, beheerst de wereld.”

    Raoul Boucke van D66 werkte jarenlang als ambtenaar in Brussel, de laatste jaren bij de permanente vertegenwoordiging van Nederland bij de EU. Vaste thema’s waarmee hij zich bezighoudt zijn duurzaamheid en transport. Maar Boucke ziet zijn missie breder: hij wil ook opkomen voor „onze open en vrije manier van leven” die volgens hem onder druk staat.

    De 29-jarige Eline van Nistelrooij, oud-voorzitter van de jongerenbeweging van GroenLinks, zei op haar zestiende al dat ze later Europarlementariër wilde worden. Die internationale ambitie blijkt ook uit haar loopbaan. Zij werkte al in Brussel voor de Duitse Groenen, bij het ministerie van Buitenlandse Zaken en als diplomaat in China. Ze wil zich inzetten voor eerlijke en duurzame handel, mensenrechten en gelijke kansen.

    Overigens kunnen deze kandidaten hun zetel nog verliezen. Op 4 juni maakt de kiesraad bekend welke politici met voorkeursstemmen zijn gekozen.

  13. Hoe denkt Nederland nu over Europa?

    Door Stéphane Alonso

    Wordt het Europa-debat in Den Haag eindelijk volwassen? Als het om de Europese Unie gaat, vervalt de discussie in de Tweede Kamer snel in karikaturen. Erin of eruit. Voor of tegen. Meer of minder. Maar juist de drie partijen die dit het sterkste doen – SP, PVV en D66 – zijn door de kiezer hard afgestraft.

    Volgens de voorlopige uitslag verdwijnen de zeer eurokritische SP en de anti-Europese PVV zelfs uit het Europees Parlement. De SP had daar twee zetels, de PVV vier. In een donderdag tijdens de verkiezingen gehouden exitpoll kregen ze nog elk een zetel. Het zeer pro-Europese D66 gaat van vier naar twee zetels, een klap die extra pijnlijk is omdat liberalen elders het juist heel aardig deden.

    Grote winnaar in Nederland is het gematigde, pro-Europese midden: het CDA verliest een zetel, maar houdt er vier over. De VVD gaat van drie naar vier en kan er na de Brexit nog een zetel bij krijgen – door het Britse vertrek zou Nederland drie zetels winnen in het Europees Parlement, bovenop de huidige 26. Maar de echt grote verrassing blijft de PvdA, onder leiding van Frans Timmermans. In de exitpoll kwamen de sociaal-democraten al uit op vijf zetels. Na telling van de stemmen blijken dat er zelfs zes te zijn. GroenLinks gaat van twee naar drie zetels.

    Forum voor Democratie maakt een grote entree in het Europees Parlement, door in één klap drie zetels te winnen. Maar dat is minder dan de peilingen vooraf voorspelden. Controversiële uitspraken van leider Thierry Baudet in de week voor de verkiezingen, over onder meer abortus, vrouwenemancipatie en de MH17, hebben het resultaat mogelijk gedrukt. Dat de partij voor een vertrek uit de EU is (Nexit) heeft ook niet geholpen: geen populair standpunt in Nederland. Al met al is het eurosceptische aandeel onder Nederlandse Europarlementariërs tijdens de verkiezingen gehalveerd, van zes naar de drie zetels van Forum voor Democratie nu.

    Tv-spot tegen Timmermans
    Volgens Mathieu Segers, hoogleraar eigentijdse Europese geschiedenis aan de Universiteit van Maastricht, laat de uitslag zien dat de Nederlandse kiezer een realistischer, minder simplistisch debat wil over de EU. „Mensen zijn het zwart-wit-verhaal beu”, zei Segers maandagochtend op NPO Radio 1.

    Onlangs schaarde een meerderheid van de Tweede Kamer zich juist nog achter een SP-motie om de zinsnede dat de EU een „steeds hechter verbond” (ever closer union) is uit het Europees Verdrag te laten schrappen. Ook VVD en CDA steunden die. PvdA, GroenLinks, D66 en Denk stemden tegen. Vervolgens voerde de SP een actieve, maar ook agressieve, tegen Timmermans gerichte campagne. Een tv-spot waarin deze belachelijk wordt gemaakt, genereerde veel aandacht, maar kennelijk ook veel weerzin.

    Anders dan de SP kan de PVV nog een zetel krijgen als de Britten doorzetten en uit de EU vertrekken. Ook Forum krijgt er één bij, en niet GroenLinks, zoals maandagochtend nog het geval leek.

    De uitslag kan ook worden gezien als een oproep aan het kabinet meer ambitie te tonen als het om Europa gaat. Hoewel premier Rutte zich in de afgelopen jaren steeds positiever over de EU is gaan uitlaten, staat Nederland in de praktijk nog vaak op de rem bij dossiers die voor andere EU-landen belangrijk zijn. Minister Wopke Hoekstra (Financiën, CDA) trekt in Europa veel aandacht met zijn verzet tegen vergaande eurozonehervormingen en zijn inspanningen dat te organiseren in een ‘Hanzecoalitie’ van gelijkgestemde Noord-Europese landen. Die hervormingen zijn volgens Frankrijk, Zuid-Europese landen en veel economen nodig om het vertrouwen in de munt te vergroten en dus de positie van de EU als wereldspeler te versterken. Maar: zo’n versterking vereist ook weer meer (financiële) solidariteit, zodat de munt landen niet uit het lood slaat, zoals tijdens de laatste eurocrisis.

    Rutte III op de rem
    Rutte III is ook huiverig echte stappen te zetten in Europese afstemming van belastingbeleid; nu nog een exclusief nationale bevoegdheid, maar de kritiek groeit omdat het multinationals dankzij deze lappendeken lukt niet of nauwelijks belasting te betalen. In beide dossiers, eurozone en belastingen, eiste Timmermans deze campagne veel meer ambitie.

    Bij de uitslag zijn allerlei kanttekeningen te maken. Zo wordt er tijdens Europese verkiezingen in Nederland altijd pro-Europeser gestemd: vijf jaar geleden kreeg het CDA de meeste zetels dankzij een lijstverbinding met de ChristenUnie/SGP, maar kreeg D66 de meeste stemmen. De opkomst was weliswaar hoger dan vijf jaar geleden, 41,9 procent – de hoogste opkomst sinds 1994 – maar dat is ook nog steeds veel lager dan die bij landelijke verkiezingen (75-80 procent) of die in andere EU-landen. Nog zo’n kanttekening: de winst van de PvdA hing sterk samen met Timmermans, die grote bekendheid geniet als oud-minister van Buitenlandse Zaken en nummer twee van de Europese Commissie en daarmee een grote streep voor had op de andere, soms totaal onbekende EU-lijsttrekkers. De vraag is of de PvdA dit succes bij landelijke verkiezingen kan herhalen. Europees waren de sociaal-democraten bovendien minder succesvol dan in Nederland. Over het geheel genomen boekten vooral de Europese groenen en liberalen winst, maar is ook de oppositie van nationalistische partijen gegroeid.

    Tegelijkertijd heeft Timmermans wel een basis gelegd voor een nationale wederopstanding van de sociaal-democraten, en ook nog eens met een pro-Europees, klassiek sociaal-democratisch discours, rondom sociale rechtvaardigheid, niet alleen voor Nederlanders maar voor alle Europeanen. Het soort verhaal dat in de afgelopen jaren wat was verdwenen uit de PvdA. Of zoals Timmermans het vaak schuldbewust zei tijdens deze campagne. „We hebben te veel met het hoofd en te weinig met het hart gepraat.”

  14. Hoe kijken de politici terug op de campagne?

    Door Lamyae Aharouay

    „Een hard gelag”, zo omschrijft SP-Kamerlid en campagneleider Bart van Kent de uitslag van de verkiezingen voor het Europees Parlement. Zijn partij neemt geen zitting in het parlement.

    Kandidaat-Europarlementariër voor de PVV Olaf Stuger kan er nog over grappen. „Dat is het mooie van nul zetels, je weet dat je de bodem aantikt. En dan weet je dat je je daar op af kunt zetten om weer naar boven te gaan.”

    Het traditionele ontbijt met campagneleiders op maandagochtend, in perscentrum Nieuwspoort, staat in het teken van twee bepalende momenten: het filmpje dat de SP maakte over ‘Hans Brusselmans’, waarmee de partij PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans direct en persoonlijk aanviel, en het debat tussen FVD-fractievoorzitter Thierry Baudet en VVD-leider Mark Rutte.

    De SP probeerde met het campagnefilmpje het beeld recht te zetten dat het rechts is om eurokritisch te zijn en links om pro-Europa te zijn. Of dat gewerkt heeft? Van Kent: „Met deze uitslag kunnen we niet stellen dat we een succesvolle campagne hebben gevoerd.”

    Ook voor GroenLinks was Timmermans „vanaf dag één de concurrent”, zegt woordvoerder Diederik ten Cate. „En dit filmpje maakte voor iedereen duidelijk: Frans Timmermans doet mee aan de verkiezingen.” D66-Kamerlid en campagneleider Jan Paternotte: „D66 en GroenLinks hebben het meest last gehad van het Timmermans-effect. Als het aan ons had gelegen, was dit filmpje niet gemaakt.” Volgens Ten Cate was de uitslag heel anders geweest als Paul Tang en niet Timmermans de PvdA-lijst had aangevoerd.

    Een reactie van Frans Timmermans op het filmpje liet lang op zich wachten. Campagneleider Sebastiaan Timmermans (geen familie van): „Wij hebben bewust niet gereageerd. Wat moet je hier nou op zeggen?”

    Bij de VVD kwam de winst van de PvdA volgens campagnemedewerker Bas Erlings als een „totale verrassing”. De VVD richtte zich volledig op Thierry Baudet. „Dat kwam voort uit frustratie. FVD kreeg de free ride. Wij vonden dat er veel was wat kiezers moesten weten.” Het debat tussen Baudet en Rutte ziet hij als gelijkspel. Andere partijen hadden onderdeel willen zijn van die tweestrijd. Stuger (PVV): „Ik wil niet zeggen dat we anders drie zetels hadden gehad. Maar dit ging wel ten koste van ons.”
    Terug naar boven

  15. Hoe verschillen de lokale uitslagen?

    Door Wouter van Loon

    En weer is de politieke kaart van Nederland van kleur verschoten. Vijf jaar geleden kleurde die nog groen van CDA en D66, in maart was het FVD-geel, deze keer springt het rood van PvdA in het oog. De sociaal-democraten wonnen door het hele land, zijn opnieuw de grootste in de noordelijke provincies, maar de grootste winst zit in het zuiden. Neem Heerlen, waar lijsttrekker Frans Timmermans in oktober zijn campagne aftrapte. De PvdA was daar vijf jaar geleden de vijfde partij, na PVV, SP, CDA en D66. De PvdA werd er donderdag met afstand de grootste, met meer dan 35 procent van de stemmen – tegenover 7,6 procent in 2014.

    Het oudste electoraat
    Heerlen staat symbool voor heel Limburg: in bijna alle gemeenten werd de PvdA ruim de grootste. Maar ook in Noord-Brabant won de PvdA veel stemmen. In gemeenten als Boxmeer, Hilvarenbeek en Vught verdrievoudigde de PvdA. Ook in de vier grote steden ging het veel beter. In Rotterdam en Den Haag is de PvdA weer de grootste partij, in Amsterdam en Utrecht de tweede achter GroenLinks. Waar de winst van de PvdA vandaan komt, is moeilijk te zeggen.

    In Limburg verloren PVV en SP fors, maar onduidelijk is nog of die kiezers massaal naar de PvdA zijn overgestapt. Misschien bleef een groot deel gewoon thuis: de opkomst in Limburg lag veel lager dan in de rest van Nederland. In sommige gemeenten bleef die steken op 30 procent.

    In de grote steden lijkt de PvdA kiezers te hebben gewonnen ten koste van D66. Opvallend is dat de PvdA het oudste electoraat heeft van alle partijen, zo bleek uit onderzoek van Ipsos. Bijna de helft, 48 procent, van de PvdA-kiezers is ouder dan 65 jaar.

    FVD, de andere grote winnaar, trok vooral veel stemmers in de Randstad. De grootste winst zit niet in de steden zelf, maar in de gemeenten daar omheen, zoals Westland, bij Den Haag, of Haarlemmermeer bij Amsterdam. In Edam-Volendam werd FVD met afstand de grootste met bijna een kwart van de stemmen. De PVV, in 2015 nog de grootste partij, werd hier weggevaagd. Ook in Hellevoetsluis werd FVD de grootste ten koste van de PVV.

    Oude PVV-bolwerken
    Maar niet alle kiezers van FVD komen van de PVV. De partij van Geert Wilders verloor in elke gemeente, maar met name in Limburg. Juist daar is FVD veel minder groot geworden dan de PVV vijf jaar geleden was. In Friese gemeenten als Achtkarspelen, Dantumadiel en Súdwest-Fryslân wist FVD juist fors meer te winnen dan de PVV verloor. Hetzelfde geldt voor kustgemeenten als Noordwijk, Wassenaar en Zandvoort. Ook in plaatsen met een sterk christelijke signatuur doet FVD het relatief goed. Op Urk is alleen de oppermachtige gezamenlijke lijst van ChristenUnie en SGP groter, en in Bunschoten achterhaalde FVD bijna het CDA.

    De PVV maakt nog kans op een zetel. Als de Brexit is afgerond, krijgt Nederland drie extra zetels, waarvan er één naar de PVV zou gaan; dat heeft het vooral te danken aan de oude PVV-bolwerken. In Rucphen werd de PVV na FVD de grootste. In Venlo en Nissewaard moest de partij van Wilders weliswaar fors inleveren, maar haalde het nog ruim 7 procent.

  16. Heeft Salvini het nu voor het zeggen?

    Door Marc Leijendekker

    De Europese verkiezingen zijn een triomf geworden voor Matteo Salvini. Met zijn kritiek op het Europese begrotingsbeleid en zijn belofte van minder immigranten en meer veiligheid kreeg Matteo Salvini meer dan een derde van de kiezers achter zich. Deze uitslag zet de politieke verhoudingen in Rome op hun kop en betekent volgens Salvini ook de aanzet tot „een nieuwe Europese renaissance”.

    Het is een persoonlijk succes, want Salvini, zelf oud-europarlementariër, was lijsttrekker voor zijn partij Lega. Hij kreeg 34,3 procent van de stemmen, vijf keer zo veel als vijf jaar geleden en twee keer zo veel als bij de landelijke verkiezingen vorig jaar. In het noorden en midden van Italië werd de Lega de grootste. Ook in de twee zuidelijke kiesregio’s kwam de Lega, die zes jaar geleden nog vond dat het rijke noorden zijn eigen geld moest kunnen opmaken, ruim boven de 20 procent.

    Immigratie is zijn hoofdthema. Hij wil voorkomen dat er weer grote aantallen bootmigranten naar Italië komen en wil de rechten van de migranten zonder papieren die al in Italië zijn, beperken. Op plaatsen die veel met migratie te maken hebben, slaat zijn boodschap aan. Op het einlandje Lampedusa, voor veel bootmigranten de poort naar Italië, kreeg de Lega 45 procent van de stemmen. De kandidaat van centrum-links, de beroemde arts Pietro Bartolo, die veel voor migranten heeft gedaan, bleef steken op 21 procent.

    Ook in de Noord-Italiaanse grensplaatsen Ventimiglia en Bardonecchia, waar veel migranten Frankrijk proberen binnen te komen, triomfeerde de Lega, met respectievelijk 44 en 41 procent. Ook in de Zuid-Italiaanse stadje Riace, symbool voor pogingen migranten beter te integreren door hen onderdak te bieden in leegstaande huizen, werd de Lega de grootste, met 30 procent.

    Verplichtingen herzien
    De uitslag sterkt Salvini in zijn voornemen zich fel te keren tegen Europese kritiek op het Italiaanse begrotingsbeleid – volgende maand wordt een nieuw kritisch rapport van Brussel verwacht. „Om te groeien moeten we de Europese verplichtingen herzien”, zei hij zondagnacht.

    Salvini wil met Le Pen en andere eurosceptische partijen een nieuwe fractie van rechts-nationalisten vormen in het Europees Parlement. Hij zei moed te putten uit de winst van Le Pen in Frankrijk en Farage in het Verenigd Koninkrijk. Dat is „het signaal van een Europa dat verandert”. Hij kuste een kruisje in zijn hand en zei: „Ik dank Wie daarboven is. Diegene helpt niet Matteo Salvini of de Lega, Die helpt Italië en Europa om hoop, trots, wortels, werk en veiligheid te hervinden.”

    In eigen land staat Salvini nu zeer sterk. Binnen de coalitie met de Vijfsterrenbeweging, een antisysteempartij, zijn de verhoudingen omgekeerd: vorig jaar kreeg de Lega 17 procent tegen 32 procent voor de Vijfsterren, nu verdubbelt de Lega en zijn de Vijfsterren bijna gehalveerd, naar 16,6 procent.

    Lega-leider Matteo Salvini kust een kleine crucifix tijdens zijn overwinningsspeach. Foto Alessandro Garofalo/Reuters

    Salvini onderstreepte dat hij met deze cijfers in de hand de ruzies in de coalitie over belastingverlaging, infrastructurele werken, meer autonomie voor het noorden en een omstreden veiligheidsdecreet in het voordeel van de Lega wil beslechten.

    Hij kan daarbij dreigen met een crisis. Met de uitslag van zondag zou ook een rechtse coalitie mogelijk zijn. De Lega werkt op lokaal en regionaal niveau al samen met Forza Italia van mediamagnaat Silvio Berlusconi en de kleine hard-rechtse partij Broeders van Italië – samen wonnen ze zondag ook de traditioneel rode Noord-Italiaanse regio Piemonte. Berlusconi, 82 jaar, wist na een actieve campagne een dreigende ondergang van Forza Italia te voorkomen.

    De partij kreeg 8,6 procent. Broeders van Italië, een soort kleinzoon van de voormalig neofascistische partij, deed het met 6,4 procent beter dan verwacht.

    Grote verliezer
    Grote verliezer was de Vijfsterrenbeweging. In een kort commentaar weet partijleider Luigi Di Maio het slechte resultaat aan de lage opkomst in het zuiden, waar hij vorig jaar nog winst boekte met de belofte van betere sociale voorzieningen.

    Een morele winnaar, naast Salvini, was ook zijn belangrijkste tegenstander, Nicola Zingaretti van de centrum-linkse Democratische Partij (PD). Uitgedaagd door Salvini lijkt die partij zijn crisis onder controle te krijgen. Zij is nu de tweede partij, na Salvini’s Lega. „Er begint een nieuw seizoen tegen extremistisch rechts”, zei Zingaretti zondagnacht. Hij onderstreepte dat de PD binnen de socialistische groep in het Europees Parlement nu de grootste vertegenwoordiging is na de Spaanse socialisten.

    In een commentaar schrijft The Huffington Post dat het centrum-rechts van vroeger, eerst gedomineerd door de christen-democraten en later door Berlusconi, definitief is verdwenen. Met Salvini en in zijn kielzog Broeders van Italië „verandert Italië van kleur”. „Nog nooit zo rechts”, is de kop boven het artikel: de macht ligt nu bij „radicaal, populistisch rechts, dat zich niet omschrijft als antifascistisch” en zo de deur naar extreem-rechts wijdopen laat.

  17. Wat betekent zege Farage voor Tories?

    Door Melle Garschagen

    De Europese verkiezingen hebben een haarscherpe opname gemaakt van de Britse ‘Brexit-verzuiling’. Ben je voor Leave, desnoods via een keiharde No Deal-Brexit? Dan lees je The Daily Telegraph of de Daily Mail, vind je de BBC te links en stem je op de Brexit Party van Nigel Farage. Dat is wat 5,24 miljoen Britten (31,6 procent van de stemmen) deden.

    Ben je voor Remain? Dan lees je The Guardian, vind je het belachelijk dat de BBC zendtijd schenkt aan Farage en stem je op de LibDems of Greens. Dat is wat 5,3 miljoen Britten (32,4 procent) deden.

    De Brexit Party, opgericht in januari dit jaar door Nigel Farage, won glansrijk. Bij de vorige Europese verkiezingen in 2014 werd Farage ook de grootste, toen met UKIP. Nu bouwde hij zijn triomf verder uit. Hij profiteerde maximaal van de woede bij Britten dat zelfs drie jaar na het Brexit- referendum het VK nog steeds onderdeel is van de EU, met alle verplichtingen van dien, zoals het organiseren van deze Europese verkiezingen.

    Farage zelf werd herkozen als volksvertegenwoordiger in het Europees Parlement. Hij krijgt er gezelschap van 27 collega’s. Het liefst wil de bus van Farage helemaal niet naar Brussel en Straatsburg rijden. Maar als ze dan toch hun zetels moeten innemen – misschien tot eind oktober als de volgende Brexit-deadline verstrijkt, misschien langer – kan het collectief van Farage mogelijk de krachten bundelen met de Europese ‘hindermacht’ van Matteo Salvini en Marine Le Pen.

    Blijvers
    Aan de overzijde van de Brexit-kloof deden de LibDems (20 procent) en de Greens (12 procent) het uitstekend. Zij profiteerden van de worsteling met Brexit bij de Conservatieven en Labour. De boodschap bij de traditionele partijen over de Brexit was zo ingewikkeld dat Britten die onomwonden voor EU-lidmaatschap zijn, uitweken naar deze twee progressieve partijen. Dat de LibDems meer stemmen kregen dan Labour en de Greens groter zijn dan de Conservatieven is ongekend in het Verenigd Koninkrijk.

    De twee traditionele dominante partijen zakten voor hun doen beschamend ver weg. De opluchting was groot bij de Tories halverwege de verkiezingsavond toen hun eerste europarlementariër gekozen werd. In ieder geval iets. Maar de regeringspartij kwam niet verder dan drie zetels, vijftien minder dan in 2014.

    Labour bleef steken op tien, acht minder dan bij de vorige EU-verkiezingen. Labour als derde partij van het land? De Tories als vijfde? Niet eerder vertoond.

    Nigel Farage viert de verkiezingsuitslag.

    Het gevolg? Alle politieke omwentelingen die zich de komende maanden zullen voltrekken in het Verenigd Koninkrijk komen in het teken te staan van deze uitslag. De Conservatieven zijn na het aangekondigde vertrek van premier Theresa May op zoek naar een nieuwe leider. Tegelijkertijd neemt de druk op Labour-leider Jeremy Corbyn toe. Hij poogt nog steeds iedereen binnen de partij een beetje tevreden te stellen, zowel de pro-Europese grootstedelijke flank van de partij als de working class-stemmers die voor de Brexit zijn.

    De kring rond Corbyn wil dat hij voor eens en altijd onomwonden een tweede referendum steunt. „Het is tijd voor helderheid”, zei Emily Thornberry, de schaduwminister voor Buitenlandse Zaken. Maar zolang vakbondsleider Len McCluskey, die een Brexit steunt, Corbyn dekt, zal de twist bij Labour voortduren.

    Strijd om leiderschap Tories
    Bij de Tories zorgt de verkiezingsuitslag ervoor dat de strijd om het leiderschap een keuze wordt tussen een No Deal-Brexit of No Brexit. Partijgenoten die May willen opvolgen nemen nu al stelling. „Wij zullen de EU verlaten op 31 oktober, deal of geen deal. De enige wijze een goede deal te krijgen is ons voor te bereiden op geen deal”, zei kandidaat-leider Boris Johnson vorige week. Concurrent Rory Stewart, minister van Ontwikkelingssamenwerking, vindt een uittreden zonder akkoord „een grote fout”.

    Eind juli moet duidelijk zijn wie May opvolgt. Gezien de populariteit van Farage bij Tory-stemmers is de kans aanzienlijk dat de nieuwe partijleider moet beloven bereid te zijn een No Deal door te voeren. Maar de afgelopen maanden heeft het Lagerhuis die strategie in stemmingen verworpen. De nieuwe premier zit dus bij voorbaat klem en zal het bovendien benauwd krijgen van de precaire parlementaire positie van de Tories, die nog altijd afhankelijk zijn van gedoogsteun van de Noord-Ierse unionisten.

    Ondanks de verpletterende Europese verkiezingsnederlaag kan de nieuwe leider van de Tories besluiten dat verkiezingen de enige uitkomst bieden.

    De LibDems en Greens zullen campagne voeren voor een tweede referendum. Labour zal kleur moeten bekennen. Farage krijgt dan eventueel zijn kans de Conservatieven pijn te doen bij de stembusgang. Daar waar hij altijd tekortkwam en daar waar het hem uiteindelijk om te doen is: het Lagerhuis.