Waarom bonden voor staken kiezen

Ov-staking voor pensioenen Dinsdag staakt het openbaar vervoer. Is dat effectiever dan een massale betoging? Het oordeel van ervaringsdeskundigen.

Reizigers op Amsterdam Centraal. Op de landelijke actiedag voor een goed pensioen rijden er geen treinen, trams, bussen en metro's.
Reizigers op Amsterdam Centraal. Op de landelijke actiedag voor een goed pensioen rijden er geen treinen, trams, bussen en metro's. Foto Robin Utrecht/ANP

Het werd de grootste vakbondsmanifestatie sinds de Tweede Wereldoorlog. 300.000 mensen demonstreerden op een zaterdag in oktober 2004 op het Amsterdamse Museumplein tegen onder meer de afschaffing van prepensioenregelingen.

Toch weet Doekle Terpstra, in die tijd voorzitter van vakcentrale CNV, nog dat hij vooraf twijfelde. „Als er weinig mensen op afkomen, ondermijnt het je onderhandelingspositie juist”, zegt hij. Na een eerder dreigement van de bonden om op het Haagse Malieveld te demonstreren, had minister van Financiën Gerrit Zalm (VVD) sarcastisch gereageerd: hij zou naar ze zwaaien vanuit zijn werkkamer.

Nadat het protest toch een succes bleek, was het kabinet-Balkenende II bereid een compromis te sluiten met de vakbonden. „Druk helpt altijd”, zegt Terpstra, die nu voorzitter is van brancheorganisatie Techniek Nederland.

Meestal richten vakbondsacties zich tegen werkgevers, om hogere lonen of betere werkomstandigheden af te dwingen, maar nu zetten de bonden, net als in 2004, vooral het kabinet onder druk voor betere pensioenen.

Deze dinsdag wordt er 24 uur gestaakt in het openbaar vervoer. Woensdag leggen werknemers in onder meer de bouw, industrie, schoonmaak en op luchthaven Schiphol hun werk neer. Ze eisen een langzamer stijgende AOW-leeftijd en een vroeger pensioen voor mensen met een zwaar beroep.

Lees ook: De vier knelpunten in het pensioenoverleg

Komen die eisen dichterbij door deze acties?

Een succesvolle staking heeft altijd effect, zegt Niek Jan van Kesteren, die jarenlang een belangrijke positie innam in het polderoverleg. Tussen 1999 en 2016 was hij directeur van werkgeversvereniging VNO-NCW. Nu is hij CDA-senator. „Als de actie grootschalig is”, zegt Van Kesteren, „laat het zien dat veel mensen het onderwerp belangrijk vinden. Dan hebben de andere partijen daar inhoudelijk rekening mee te houden.”

Lonen extra omhoog na staking

Bij stakingen tegen werkgevers – die veel vaker voorkomen dan politieke stakingen – lijkt actievoeren effect te hebben. Meestal organiseren vakbonden zo’n staking rond de onderhandelingen over een nieuwe collectieve arbeidsovereenkomst (cao), waarin onder meer de loonstijging wordt afgesproken. Wat blijkt: in cao-trajecten waar gestaakt is, werden vorig jaar iets hogere loonafspraken gemaakt. De gemiddelde loonsverhoging in alle cao’s die vakbond FNV vorig jaar afsloot was 2,4 procent. In de cao-trajecten waar actie is gevoerd, was het 2,8 procent.

Lees ook: Staken blijkt als wapen nog altijd effectief

Sinds 2004 is het de vakbonden niet meer gelukt om honderdduizenden mensen op de been te brengen. Ze kiezen veiligheidshalve voor alternatieve actievormen. „Door het openbaar vervoer plat te leggen kunnen de bonden veel schade aanrichten terwijl ze er betrekkelijk weinig mensen voor nodig hebben”, zegt Van Kesteren. „Het risico op een tegenvallende opkomst is kleiner.”

Maar de mogelijke impact van de staking is óók kleiner, denkt Van Kesteren, door het ontbreken van massa. „Zo’n ov-staking is vervelend, maar niet imposant. Als 300.000 mensen uit vrije wil naar een plein komen, maakt dat veel meer indruk.” Hij denkt dan ook dat de invloed van deze staking op het pensioenoverleg beperkt zal blijven.

Lees meer over nieuwe actievormen van de vakbond: Actie? De vakbond maakt van de nood een deugd

Oud CNV’er Doekle Terpstra ziet nóg een verschil tussen 2004 en nu. „Toen zat het overleg met het kabinet muurvast. We zagen geen andere weg dan demonstreren op het Museumplein. Nu denk ik: de verschillen zijn nog wel overbrugbaar.” Terpstra is indirect betrokken bij het huidige pensioenoverleg, maar nu aan de kant van de werkgevers. Als voorzitter van Techniek Nederland zit hij in het bestuur van VNO-NCW. „Vanuit dat werkgeversperspectief vind ik dat dit onderwerp aan de onderhandelingstafel opgelost moet worden. Maar ik snap dat de vakbeweging hiervoor kiest. En als dit helpt om de komende weken weer tot elkaar te komen, dan denk ik: oké, so be it.”

Correctie (28 mei 2019): In het fotobijschrijft stond eerder dat de landelijke actiedag van 06:00 tot 07:06 uur zou duren. Dat is aangepast, want de staking duurt de hele dag.