Opinie

Red de literaire vertaler

Het tekort aan vertalers is een ramp voor de cultuur, schrijft . Ze helpen ons een oordeel over de wereld te vellen.

De arme vertaler is mijn held. Vorig jaar kreeg ik onverwachts een mail met het nieuws dat een van mijn gedichten een prestigieuze vertaalprijs zou krijgen in Groot-Brittannië. Bleek dat een Engelse vertaler mijn gedicht uitgekozen, vertaald en ingestuurd had. Plots gingen mijn naam en werk bij The Guardian rond en had ik er lezers bij. Het vertalen van een tekst kan iets kleins lijken, voor de ploeterende auteur gooit het de deur open naar nieuwe werelden.

In een alsmaar provincialer wordende wereld vecht de vertaler een soms moedeloze strijd om die wereld groter te houden. Wat niet meehelpt, is dat al dat werk in stilte gebeurt, weg van de hete actualiteit. Vertalers vestigen niet graag de aandacht op zichzelf. Het zijn net bijen. Hun product, honing, smeert lekker op brood. Maar zonder hun aanwezigheid stort het hele ecosysteem in elkaar. Zonder vertalers is er geen mogelijkheid tot contact. Wie een land wil leren kennen: lees zijn literatuur. Lees de personages die het voortbrengt, de verhalen die uit zijn geschiedenis voortkomen, de stille tragedies. Literatuur is de ruimte waar het grote verhaal tot in detail gevangen wordt. Als juryvoorzitter van de Europese vertaalprijs mag ik meer dan vijftien boeken lezen uit de grote Europese literatuur, vertaald uit het Frans, Engels, Noors, Hongaars, Italiaans, Spaans en Duits. Enkele weken lang dompel ik me onder om te ontdekken dat onze Europese geschiedenis, die van de korte vorige eeuw, een bloedige affaire is waarin niemand vrijuit gaat. Thema’s als xenofobie, populisme, verraad, loyaliteit aan de ouders, extremistische religies en massamigratie: deze boeken gaan de diepte in. Stel, zo vroeg ik me af als ik weer eens een machtig epos had dichtgeslagen, dat deze boeken niet vertaald zouden worden. Dan ontneemt men mensen het perspectief van het verhaal van de ander. Dan ontneemt men de Europese burger de mogelijkheid om zich te verdiepen in al wat de afgelopen honderd jaar het landschap van Europa heeft veranderd, en heeft geleid tot het besef dat oorlog tussen staten niet het antwoord kan zijn. Deze boeken helpen me begrijpen wie es einmal war.

De Britse schrijfster Ann Morgan besloot een roman uit elk land ter wereld te lezen. Daarbij hielpen talloze vertalers om moeilijke talen voor haar bereikbaar te maken. In haar boek Reading the World: Confessions of a Literary Explorer, concludeert ze dat romans de beste vorm zijn om vrij en bewust te kiezen bij morele dilemma’s. Als je een krantenartikel leest of propaganda tot je neemt, dan sluit een deel van je kritisch denken zich af. Argwaan of goedgelovigheid krijgen de overhand. Lees je een roman, dan voel je je veilig en toegerust genoeg om een sterker oordeel te vellen.

De vertaler vertaalt niet alleen; met zijn vertaling kiest hij een positie in de wereld. Hij kiest een werk te vertalen omdat dat werk ook belangrijk is voor het ontvangende land. Dit vertaalwerk wordt helaas ondergewaardeerd. In VerTALEN voor de toekomst, van het Expertisecentrum Literair Vertalen, trekt men nu aan de alarmbel.

De vertaler dreigt een uitstervende soort te worden doordat steeds minder studenten voor een talenopleiding kiezen. Zullen er genoeg vertalers zijn om aan de vraag te voldoen? De talenopleidingen zelf kunnen hun broek met moeite ophouden, waardoor ze niet in staat zijn om potentiële vertalers te enthousiasmeren. De opleidingen Nederlands in het buitenland zijn zeer populair en trekken briljante leerlingen aan, maar ook deze opleidingen staan financieel onder hoge druk. Als de student eenmaal kiest vertaler te worden, dan kiest hij voor een onzeker bestaan. Dat maakt het moeilijk een goede aanwas van vertalers mogelijk te maken.

Alles staat of valt met de honorering van de vertaler en zijn vak. De overheid kan de neerlandistiek te hulp schieten door middelen vrij te maken om studenten Nederlands in het binnen- en buitenland het vertalersvak te laten verkennen. De armlastige faculteiten in het buitenland verdienen een financiering die bij hun belang past – meer Nederlandssprekenden in Europa verstevigen de positie van Nederland in Europa. En mag de vergoeding per vertaald woord eens omhoog?

Het tekort aan vertalers is niet alleen een ramp voor de sector, het is een ramp voor onze cultuur.