Der Spiegel geeft pijnlijk inkijkje in eigen werkwijze

Zaak-Relotius De commissie die het bedrog onderzocht van sterreporter Claas Relotius schetst een ontluisterend beeld van de cultuur bij het Duitse blad Der Spiegel.

Claas Relotius. Foto EPA
Claas Relotius. Foto EPA

Claas Relotius (33) werd „het talent van de eeuw” genoemd en door oudgedienden bij Der Spiegel „beter dan wij ooit waren”. In december werd hij ontmaskerd als fabulerende sterverslaggever die zich met „criminele energie” schuldig maakte aan bedrog in reportages.

In een verslag van zeventien pagina’s, vrijdag gepubliceerd in het weekblad, concludeerde een driekoppige onderzoekscommissie dat de verzinsels van Relotius in het Duitse weekblad (oplage ruim 700.000) mogelijk werden gemaakt door verering van het talent, de druk om prijzen te winnen en een feilbaar systeem van foutendetectie in het kwetsbare genre van verhalende journalistiek. „De vraag: ‘Kan dit waar zijn?’ werd niet gesteld.”

De commissie, twee externe experts en een redactiechef van Der Spiegel, concludeert na onderzoek van honderden artikelen en gesprekken met tientallen personeelsleden dat bij het blad geen tweede Relotius rondloopt. Wel is bij de Süddeutsche Zeitung een redacteur vertrokken die eerder (ook) voor Der Spiegel schreef. Bij twee van zijn artikelen was sprake van „ernstig bedrog”.

Journalistieke zorgvuldigheid

Der Fall Relotius: afsluitend bericht van de onderzoekscommissie’ geeft een pijnlijk beeld van het instituut dat prat gaat op zijn journalistieke zorgvuldigheid. Der Spiegel heeft een afdeling Documentatie van tachtig mensen, van wie vijftig zich bezighouden met het toetsen van artikelen op feitelijke onjuistheden. Maar de feature-redactie waar Relotius werkte heeft door zijn status aparte slechts anderhalve kracht voor dit werk. Die zwakte was alom bekend, al sinds 2001, na de oprichting van de redactie Gesellschaft (maatschappij).

Lees ook het artikel over de gevallen journalist Peter Blasic: ‘Het probleem is dat iedereen z’n mond hield’

Deze feature-redactie schrijft lange verhalende reportages en gold als het lievelingetje van de hoofdredactie, met doorgaans grote schrijvende talenten zonder inhoudelijk specialisatie. Haat en nijd leidde er volgens geïnterviewde werknemers toe dat vakredacteuren de verhalen van hun feature-collega’s niet lazen voor publicatie. Iemand noemt het een „vermoeidheidsbreuk”.

De toetsing op Relotius’ redactie was onvoldoende, maar ook in bredere zin is de roemruchte feitencheck bij het weekblad verre van onkreukbaar. In gesprekken met mensen van de Documentatie-afdeling kwamen volgens de commissie „verontrustende praktijken” aan het licht. Feiten die niet stroken met de lijn van het verhaal worden soms maar weggelaten. Om stilistische redenen wordt soms een bewering van één bron verheven tot werkelijkheid, of feiten worden zo gebogen dat ze in de redenering van de journalist passen.

Ombudsman Sjoerd de Jong over de valkuil van de verhalende journalistiek: moet elke reportage beginnen met een personage?

Het verslag is ook een aanklacht tegen de manier waarop verhalende journalistiek wordt bedreven: stijl boven inhoud, literaire pretentie boven feitelijke juistheid. „De reportage is niet slechts een vorm en daarmee onschuldig: ze verleidt tot onwaarheden en regelrecht bedrog en maakt opsporing daarvan moeilijk. Een gevaar dat groter wordt naarmate het verhaal zich verder weg afspeelt.”

Vooringenomen

De commissie verwijt Der Spiegel vooringenomen verslaggeving in met name de features, waarbij „plot, casting [van bronnen, red.] en vaak tijdsdruk” leiden tot verslagen „waarin de werkelijkheid in een draaiboek wordt gevat”. Er wordt afgerekend met het gebruik om in de hoofden van geportretteerden te kruipen of sfeerbeschrijvingen te geven van plekken waar de journalist niet geweest is. „Ontoelaatbaar is alles wat zich uitsluitend in het hoofd van de journalist afspeelt.” Samengevat: „Wat niet klopt, is geen journalistiek.”

Susanne Beyer, tot januari 2019 adjunct-hoofdredacteur, bevestigt dat er druk op de feature-redactie bestond om prijzen in de wacht te slepen. Eén – anonieme – geïnterviewde zegt dat een redactiechef hem zei dat prijzen winnen is „waar het bij ons om gaat”. Maar veel collega’s zeggen zich niet te herkennen in dat beeld. Relotius won meerdere prijzen, die hij heeft ingeleverd na zijn ontslag.

Portret van Perdiep Ramesar (Trouw): ambitieus en goed ingelezen, maar altijd was er twijfel

Het verhaal dat eind vorig jaar tot Relotius’ val leidde ging over gewapende burgerwachten in de VS, die illegale immigranten opwachten en terug de grens over zetten. Het bleken personages die samengesteld waren uit Amerikaanse reportages, niet geïnterviewd door Relotius zelf.

De commissie hekelt de chefs van Relotius die de klachten van de klokkenluider, freelancer Juan Moreno, afdeden als misnoegen van een gekrenkt ego. Mede door de onvoorwaardelijke steun voor Relotius kreeg Moreno, mede-auteur van de reportage over de burgerwachten, lang geen gehoor.

Lees ook: NRC-correspondent Oscar Garschagen verlaat krant na journalistieke fouten

De chefs hebben inmiddels binnen de organisatie een andere functie gekregen. Eén van hen, Ullrich Fichtner, zou hoofdredacteur worden – dat ging niet door. In de weken waarin het bedrog duidelijk werd plaatste Der Spiegel nog een verhaal waar Relotius aan had bijgedragen, over klimaatverandering en de effecten op het eiland Kiribati in de Grote Oceaan. Daar bleek hij nooit geweest te zijn.