Polen blijft in zichzelf gekeerd – regeringspartij sterker uit de bus

Polen Al is de uitslag in Polen weinig opzienbarend, de campagne was uiterst grimmig. Deze verkiezingen waren slechts een warmlooprondje.

Patiënten in een ziekenhuis in Warschau brengen zondag hun stem uit.
Patiënten in een ziekenhuis in Warschau brengen zondag hun stem uit. Foto Wojciech Olkusnik/EPA

Een aardige overwinning van de regeringspartij bij een behoorlijke opkomst. Op het eerste gezicht lijkt er weinig spectaculairs aan de Europese verkiezingen in Polen. Maar de weinig opzienbarende uitslag is het resultaat van een uiterst grimmige campagne over de Poolse ziel. Een verbale oorlog die voorlopig niet is afgelopen: deze Europese verkiezingen waren slechts een warmlooprondje voor de landelijke verkiezingen later dit jaar. En regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) toont zich daarin de fitste.

Drie thema’s die de Poolse maatschappij splijten, domineerden de afgelopen weken het debat: homorechten, antisemitisme en de positie van de Katholieke Kerk. De onderliggende kwestie daarbij is of Polen een conservatief, nationalistisch, in zichzelf gekeerd land wil zijn, of een open, tolerante gemeenschap die een centrale plek opeist in de Europese besluitvorming. Na de Brexit is Polen het op vier na grootste land in de Unie. Maar de regerende PiS-partij ligt voortdurend in de clinch met de Europese Commissie over de rechtsstaat en doet nauwelijks mee in de discussie over de toekomst van de EU.

Lees ook: Hoge opkomst leidt tot verdeeld Europa

Op basis van de voorlopige uitslag op maandagochtend is duidelijk dat Polen kiest voor de isolationistische variant. Bij een voor Polen hoge opkomst van 43 procent won PiS ruim 46 procent van de stemmen. De grootste oppositiepartij Burgerplatform (PO), die zich voor deze verkiezingen met een paar kleinere partijen had verenigd onder de noemer Europese Coalitie, kreeg 38 procent. De enige andere partij die in het Europees Parlement komt is de progressieve Wiosna (Lente, 6 procent). De extreem-rechtse Konfederacja (Confederatie) leek in de exit polls zetels te halen, maar zakt met 99 procent van de stemmen geteld toch onder de kiesdrempel.

Homo’s als nieuwe vijand

PiS, dat sinds 2015 met een absolute meerderheid regeert, begon de verkiezingscampagne met economische thema’s. De Poolse economie groeit hard, de werkloosheid is laag en veel mensen profiteren van het verlagen van de pensioenleeftijd en een door PiS ingevoerde kinderbijslag.

De nativistisch-populistische partij werd vier jaar geleden echter niet alleen groot met de belofte om een verzorgingsstaat op te bouwen, maar door zich te profileren op nationalistische en christelijke waarden die Polen zouden onderscheiden van de rest van de Europa. En met felle anti-migratieretoriek. Nu de vluchtelingencrisis is geluwd, vond de partij deze campagne nieuwe vijanden: Joden en homoseksuelen.

Polen is waarschijnlijk het meest katholieke land van Europa en de Kerk speelt er een dominante maatschappelijke en politieke rol. Het land kent een uiterst restrictieve abortuswet en geen geregistreerd partnerschap, laat staan een huwelijk, voor paren van hetzelfde geslacht. Maar voor deze Europese verkiezingen kandideerde zich opeens een openlijk homoseksuele politicus. Robert Biedron richtte de progressieve partij Wiosna op, die nu in het Europees Parlement komt. Tegelijkertijd profileerden burgemeesters van oppositiepartij PO in grote steden zich door mee te lopen in Gay Pride-optochten en anti-discriminatiemanifesten te ondertekenen.

Lees meer over de uitslagen in ons blog Europa kiest

Dit bood PiS-leider Jaroslaw Kaczynski de gelegenheid om te waarschuwen voor kindermisbruik en homoseksualiteit af te doen als een „geïmporteerde ideologie die de Poolse identiteit en natie bedreigt”. Een activiste die afbeeldingen van Maria met een aureool in de regenboogkleuren had verspreid, werd gearresteerd.

Een ander onderwerp dat PiS voor deze verkiezingen reanimeerde – mede om de concurrentie van de extreem-rechtse Konfederacja van het lijf te houden – is de kwestie van herstelbetalingen aan nabestaanden van Holocaustslachtoffers. Premier Mateusz Morawiecki zei dat Polen hier nooit aan mee zal werken omdat het „een postume overwinning voor Hitler” zou betekenen.

Geen game changer

De focus op dit soort identiteitspolitiek werkte in PiS’ voordeel. Totdat twee weken voor de verkiezingen een spectaculaire documentaire verscheen. Vertel het Niemand, inmiddels online door ruim 20 miljoen mensen bekeken, legt bloot hoe de Katholieke Kerk kindermisbruik door priesters decennialang heeft verborgen en ontkent. PiS is sterk verbonden met de Kerk. Het is niet ongebruikelijk dat priesters een dwingend stemadvies geven en de regeringspartij wil niks weten van een inperking van de rol van de Kerk in het onderwijs en media of het laten betalen van belasting door geestelijken. De documentaire werd geen game changer, zo blijkt uit de verkiezingsuitslag. Kiezers rekenen de regeringspartij het schandaal blijkbaar niet al te zeer aan.

Geen voorspellende waarde

De Europese verkiezingen hebben geen absolute voorspellende waarde voor de landelijke later dit jaar, maar duidelijk is dat PiS na vier jaar regeren populair blijft en een trouwe achterban heeft. Bij PO ontbreekt het ondertussen aan sterk leiderschap. Partijvoorzitter Grzegorz Schetyna slaagt er nog steeds niet in om uit de schaduw te stappen van zijn voorganger Donald Tusk, afzwaaiend voorzitter van de Europese Raad. Zijn partij heeft de afgelopen campagne alleen maar afschuw uit kunnen spreken tegen de PiS-retoriek, maar geen aansprekend alternatief narratief geformuleerd over wat de Poolse identiteit en cultuur wél zouden moeten zijn.

In andere oostelijke lidstaten, met name Roemenië en Slowakije, kregen regeringspartijen een flinke tik tijdens de Europese verkiezingen. Alleen in Hongarije, waar Victor Orbán oppermachtig is deed het zittende bewind het beter. Dat PiS na vier jaar regeren zijn populariteit behoudt, moet de partij optimistisch stemmen voor de landelijke verkiezingen die uiterlijk in november gehouden worden.

NB: Dit artikel is op 27 mei geüpdatet aan de hand van de daadwerkelijke uitslag, waardoor de eerdere exit poll kwam te vervallen.