Was het de PvdA of was het Timmermans?

Europese verkiezingen Hun partij werd onverwacht de grootste, maar PvdA’ers blijven bescheiden. De Timmermans-factor was bepalend.

Frans Timmermans, donderdag in Barcelona bij de verkiezingscampagne van de Spaanse socialisten.
Frans Timmermans, donderdag in Barcelona bij de verkiezingscampagne van de Spaanse socialisten. Foto Lluis Gene/AFP

De PvdA, zei partij-ideoloog Joop van den Berg eind vorig jaar, moet zich afvragen of de partij nog wel bestaansrecht heeft. Keer op keer leed de partij verkiezingsnederlagen. De partij droeg de „last van Rutte II”, het kabinet VVD-PvdA, dat had geleid tot een identiteitscrisis. Van den Berg zag dat de ‘natuurlijke alliantie’ van de PvdA aan het verdwijnen was: de lager opgeleiden trokken naar SP en PVV. En de hoger opgeleide middenklasse verdween naar GroenLinks en D66.

Afgelopen donderdag wón de PvdA weer eens een verkiezing. Met Frans Timmermans als lijsttrekker werd de PvdA volgens de exitpoll van Ipsos de grootste partij bij de Europese verkiezingen.

Lag dat aan de PvdA? Of aan Frans Timmermans? Joop van den Berg zegt te hopen op het eerste: een herstel van het oude evenwicht tussen hoog- en laagopgeleid links. „Een terugkeer van de werkende klasse, mensen met een vmbo-opleiding.”

Maar die zijn niet opeens terug. De meeste PvdA-kiezers van nu kwamen uit GroenLinks- en D66-hoek, bleek uit kiezersonderzoek.

Een betere verklaring is Frans Timmermans zelf, zegt Van den Berg. Die gebruikte zijn naamsbekendheid en populariteit voor een uitgesproken pro-Europese en anti-populistische boodschap. „Populisme is het bastaardkind van de sociaal-democratie. Dit was een overwinning op het populisme. We durfden weer voor onze idealen uit te komen.”

Het referendum over de Europese Grondwet in 2005 was volgens Van den Berg de laatste keer dat de PvdA pro-Europees campagne durfde te voeren. Toen een meerderheid van de kiezers dat afwees, werd de boodschap „halfslachtig”. „Het was: we zijn voor Europa, maar laat niemand het merken. Ook Timmermans werd behoedzaam. Maar hij veranderde zijn boodschap deze keer in: je hoeft niet kritiekloos tegenover Europese integratie te staan. Maar uiteindelijk zul je het van de EU moeten hebben.”

Het SP-spotje waarin Timmermans belachelijk werd gemaakt als ‘Hans Brusselmans’, symbool van de Europese machtswellust, heeft de PvdA eerder goed dan kwaad gedaan, zeggen PvdA’ers. Timmermans werd in Nederland zo nóg meer het gezicht van Europa. En Europa, blijkt uit kiezersonderzoeken, is helemaal niet zo impopulair.

Lees ook: Nederland stemde sterk pro-Europa

Bestuurder met een idee

De overwinning van de PvdA was niet de overwinning van de sociaal-democratie, zegt de Leidse hoogleraar Vaderlandse geschiedenis Henk te Velde. Het geheim van Timmermans, zegt Te Velde, is dat hij „een bestuurder met een idee” is. „Dat is in Nederland steeds meer van elkaar losgekoppeld. Mensen met ideeën zijn geen bestuurder. Bestuurders zijn managers.” Veel kiezers hebben volgens Te Velde juist behoefte aan bestuurders die een visie hebben. „Niet voor niks zijn de ministers van de ChristenUnie de populairste kabinetsleden. Ze spelen in op die behoefte, net als Timmermans tijdens deze campagne. Je hoort vaak dat Nederland door de politieke versplintering onbestuurbaar is geworden. Maar bestuurlijk marcheert het allemaal best door. Timmermans voerde campagne als bestuurder. Dat overtuigde.”

Europa is volgens Henk te Velde door andere partijen versimpeld: ze waren eurokritisch, en zeiden dat er zo min mogelijk macht naar ‘Brussel’ moest. Of het was ideologie: „Europa is een droom!” Timmermans bood een derde optie: ,,Hij maakte er een concreet politiek project van. Hij zei: ik wil dingen doen in Europa die lastig nationaal te organiseren zijn.”

Voor Timmermans zelf betekent de PvdA-overwinning een ‘springplankje’ naar zijn uiteindelijke doel: voorzitter worden van de Europese Commissie. Of dat lukt, hangt af van de verkiezingsuitslag in andere landen – doen sociaal-democraten het daar ook goed? – en daarna van de onderhandelingen over de topposities tussen de grote politieke ‘families’ in de EU. Rutte III, zeggen ingewijden, steunt Timmermans als hij een kans maakt om voorzitter te worden, maar niet openlijk. De Nederlandse regering denkt dat dat Timmermans juist níet zal helpen.

Als Timmermans kandidaat wordt voor een ándere Europese baan, zoals Hoge Vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid, dan is de belangstelling van Rutte III voor hem alweer kleiner. Het kabinet wil graag een Europees Commissaris waar Nederland zelf veel aan kan hebben. Timmermans zelf blijft zeggen dat hij alleen Commissievoorzitter wil worden en niks anders, maar dat overtuigt het kabinet niet zomaar. Natuurlijk zegt hij dat nu, denken ze daar, maar blijft dat zo?

Dat Timmermans van een partij is die zelf niet meedoet aan de regering, wordt in de coalitie van VVD, CDA, ChristenUnie en D66 niet gezien als probleem. In het kabinet wordt soms wat lacherig gedaan over Timmermans, omdat hij bekendstaat als ijdel. Maar de afgelopen jaren hebben Rutte en hij volgens betrokkenen wel steeds goed kunnen samenwerken.

Bij de PvdA op het Binnenhof overheerst op dit moment vooral bescheidenheid: Kamerleden weten dat het succes van donderdag niks te maken heeft met hun eigen verdiensten. Maar het geeft hen wel zelfvertrouwen. Want het telt hoe dan ook: andere oppositiepartijen, de coalitie - bij allemaal zal er het besef zijn dat je met de PvdA weer méér rekening moet houden. Ook omdat die partij in de Eerste Kamer belangrijke zetels heeft. Rutte III is de meerderheid daar kwijt.

„Samen met GroenLinks krijgen we nu meer gewicht”, zegt Tweede Kamerlid Lilianne Ploumen. „Dus ik denk dat de samenwerking nog beter zal worden. Dat willen linkse, progressieve mensen ook graag: dat we samenwerken.”

En ja, denkt ze: „We zijn nu ook relevanter geworden voor het kabinet.” Tot nu toe moest de oppositie volgens haar de ‘uitgestoken hand’ van Rutte III „met een lampje zoeken”. „Ik ga ervan uit dat dat nu verandert.”

Verhalenverteller Frans Timmermans probeert Europa te veroveren