Theresa Mays onafwendbare neergang

Aftreden Theresa May Ze was de premier die beloofde het Brexit-monster te temmen, maar het wilde beest won. Ze werd geprezen om haar doorzettingsvermogen. Maar haar tijd in Downing Street werd een mislukking. Ze treedt af, en zal na 7 juni alleen als waarnemer dienen.

De Britse premier Theresa May arriveert voor een groepsfoto tijdens een Europese top in Salzburg in 2018.
De Britse premier Theresa May arriveert voor een groepsfoto tijdens een Europese top in Salzburg in 2018. Foto Lisi Niesner/Reuters

Roerloos zit Theresa May vooraan in het Lagerhuis. Om haar heen geroezemoes, terwijl volksvertegenwoordigers voor de zoveelste keer hun stem uitbrengen voor het zoveelste Brexit-plan. Michael Gove, haar minister voor Milieu en politieke mover and shaker, dartelt alle kanten op. Gesprekje terwijl hij op de trap zit die naar de achterste banken leidt. Overlegje staand naast de ingang. Julian Smith, de chief whip die fractiediscipline dient af te dwingen, leunt naar voren om iets in het oor te fluisteren van Stephen Barclay, de derde Brexit-minister van May.

Overal is actie, behalve bij May. Ze pulkt niet aan haar armband. Ze wipt niet met haar voet. Ze zit doodstil, staart vooruit. Ze wacht totdat Lagerhuisvoorzitter John Bercow de uitslag van de stemming heeft bekendgemaakt. Weer verloren. May pakt haar handtas, staat op, knikt kort richting Bercow en weg is ze.

Dit was een schouwspel van een paar weken geleden, maar het had ook drie maanden terug kunnen zijn. Haar zwanenzang duurde voort. Deze vrijdag kondigde de 62-jarige May haar vertrek aan als premier en partijleider van de Conservatieven. May was de premier die beloofde het Brexit-monster te temmen, maar het wilde beest won.

Brexit means Brexit

Toen May in de zomer van 2016 de leiderschapsstrijd won van Andrea Leadsom was ze ervan doordrongen dat de Brexit haar premierschap ging bepalen. „Brexit means Brexit”, zei ze steeds maar weer. Toch heeft het Britse uittreden uit de EU, inmiddels een ontdekkingsreis waarvan het eindpunt nog achter de horizon ligt, May genekt.

Lees ook: May kondigt aftreden aan, stapt per 7 juni op als premier VK

Na achttien maanden onderhandelen met de Europese Unie sloot May eind vorig jaar weliswaar een akkoord met Brussel, maar nimmer maakte ze een schijn van kans dat onderhandelingsresultaat door het Lagerhuis te loodsen. Drie keer werd haar deal afgeschoten. May wilde een vierde stemming begin juni, maar na massaal verzet van een verdeelde fractie en rebellie binnen haar regering – fractievoorzitter Andrea Leadsom stapte op – zal dat niet gebeuren.

In plaats van de Brexit te regelen, laat May een verbrokkelde, murw geslagen en moe gestreden politiek achter. Vergelijk een foto van May drie jaar geleden met een foto van May nu en je ziet de slijtageslag van een krankzinnige parlementaire loopgravenoorlog: continu beuken, knokken en volhouden, opnieuw aanvallen, verdedigen. En alles zonder inhoudelijke beweging.

Geen premier verloor zoveel parlementaire stemmingen als Theresa May

Drie jaar lang zagen Britten May lijden. Ze hoorden hoe ze haar stem een paar keer kwijtraakte, na marathonweken waar ze eerst in Brussel werd gemangeld door Europese presidenten Jean-Claude Juncker en Donald Tusk om vervolgens raspend, rochelend en schor zich te weren in het Lagerhuis tegen frontale aanvallen van partijgenoten. Want wat zeg je als een fractielid (Crispin Blunt) jouw handelen „de schandelijkste Britse overgave sinds de val van Singapore in 1942” noemt? Hoe red je je reputatie als tijdens jouw toespraak op het partijcongres, een van de belangrijkste toespraken van het jaar, je overvallen wordt door een onbedaarlijke hoestbui en tot overmaat van ramp de lijm loslaat van de letters van de ronkende slogan achter je? Daar is eigenlijk geen beginnen aan.

Het gevolg is desastreus voor de Conservatieven. De partij staat er uiterst beroerd voor in de peilingen. In de peilingen voor de verkiezingen voor het Europees Parlement (donderdag gehouden, uitslag zondag bekend) legt de partij het met een straatlengte af van de Brexit Party van oereuroscepticus Nigel Farage, en ook achter Labour, de Liberal Democrats en mogelijk ook de Greens.

De partij wordt door het electoraat weggehoond en in feite is er drie jaar na het referendum nog geen enkele knoop doorgehakt.

Vertrekken met een deal, vertrekken zonder deal, niet vertrekken of een nieuw referendum organiseren behoren allemaal tot de mogelijkheden nu Theresa May op 7 juni na 1.059 dagen de zware zwarte deur van 10 Downing Street achter zich dichttrekt.

Theresa May tijdens de Prime Minister’s Questions, het Britse equivalent van het vragenuurtje op 22 mei. Haar positie was toen al wankel.

Foto Mark Duffy/EPA

Doorzettingsvermogen

May kreeg tijdens haar premierschap bij vlagen lof voor haar doorzettingsvermogen, voor haar plichtsbesef, voor het feit dat zij het premierschap aandurfde toen voorganger David Cameron opstapte en rivalen Boris Johnson en Michael Gove er een potje van hadden gemaakt na het referendum. Haar tijd in 10 Downing Street draaide uit op een mislukking. Geen premier verloor zoveel parlementaire stemmingen als Theresa May. Geen premier zag zoveel leden (meer dan 35) uit onvrede met haar koers opstappen uit haar kabinet. Geen recente premier had zo’n karige politieke nalatenschap.

Ze had wel degelijk ambities die verder strekten dan het uittreden uit de Europese Unie. Het onderwijs moest anders, vond ze. Openbare scholen voor de slimste kinderen moesten terugkomen, zodat kinderen van niet vermogende ouders die geen dure particuliere scholen konden betalen betere kansen hadden op topopleidingen. Het economische model moest op de schop. May wilde meer zeggenschap voor werknemers en had plannen om werknemerscommissarissen verplicht te stellen. Haar voorganger David Cameron was een sociaal-liberaal die economisch geloofde in de vrije markt. May was een Conservatief die juist geloofde dat de staat een wezenlijke rol diende te spelen in de levens van burgers.

Een kans om haar eigen beleid uit te voeren kreeg ze niet. Brexiteers wantrouwden haar omdat ze in aanloop naar het referendum voor blijvend Brits EU-lidmaatschap was. Helemaal eerlijk is dat niet. May geloofde nooit echt in Europese integratie. Als minister onderhandelde ze jarenlang over de Britse opt-outs op het gebied van Justitie en Binnenlandse Zaken. Ze wenste eveneens dat het Verenigd Koninkrijk uit het Europees mensenrechtenverdrag stapte om rechtszaken bij het hof in Straatsburg te voorkomen. Uiteindelijk liet ze haar bezwaren tegen de burgerrechtenbescherming van de Raad van Europa varen.

Waarschuwing

Tegelijkertijd zat ze niet op één lijn met de pro-Europese politici binnen haar partij. May interpreteerde de uitslag van het referendum als een waarschuwing: delen van de bevolking voelen zich overgeslagen door de voordelen van globalisering.

Hoog opgeleide, rijke Britten die moeiteloos van Parijs via New York naar Londen verhuizen voor hun baan profiteren te veel ten koste van het gemeenschapsgevoel, oordeelde May. „Wie gelooft dat hij of zij een wereldburger is, is nergens een burger”, zei ze op het partijcongres in Birmingham in 2016, kort na haar aantreden. Die opmerking, over citizens of nowhere, was een van de weinige keren dat May, immer gesloten, altijd voorzichtig, inzicht bood in haar denken.

Haar fractiegenoten en collega’s in de regering beaamden de afgelopen jaren meerdere keren dat er één standpunt was waar May persoonlijk diep van overtuigd was: de Brexit moest een einde aan vrij verkeer van personen betekenen. „Een groot deel van de Brexit laat haar koud. Ze is geobsedeerd door migratie. Daar gelooft ze heilig in”, zei een van haar ministers dit jaar tegen een groep buitenlandse journalisten tijdens een achtergrondgesprek.

Ze zag zichzelf als feminist en kreeg geregeld met seksisme te maken

Controle over migratiebeleid was de rode lijn waar zij werkelijk in geloofde. May zag dat miljoenen Britten voor de Brexit stemden omdat ze de buitenlandse migranten, vooral uit Oost-Europa, zagen als een bedreiging voor hun samenleving, voor de Engelsheid van hun dorpen en wijken, voor de lange wachttijden bij de nationale gezondheidsdienst NHS.

Het is makkelijk de strategische blunders van May op te sommen. Ze verzuimde kort na het referendum, toen het partij en het land in shell-shock verkeerde, snel een compromis te sluiten. Toen had ze als nieuwe premier macht, toen had ze een meerderheid in het Lagerhuis.

De herfst van 2016 was het uitgelezen moment om de stromingen binnen haar fractie bijeen te brengen en een Brexit-strategie af te dwingen waar iedereen mee instemde. Pro-Europese politici binnen haar partij roken toen nog niet hun kansen voor een tweede referendum, uitstel of afstel. De overtuigde Brexiteers hadden zich toen nog niet ingegraven. May was nog niet afhankelijk van de Democratic Unionist Party, radicaal gereformeerde Noord-Ierse unionisten, voor gedoogsteun. Als May toen steun voor een gulden middenweg had geregeld en daarmee naar Brussel was gegaan om de exit-gesprekken aan te vangen (het inroepen van artikel 50) had ze een kans gehad.

May arriveert in Brussel voor een extra EU-top in april om te spreken over de Brexit. Foto Olivier Hoslet/EPA

Lagerhuis

In plaats daarvan begon ze in maart 2017 de Brexit-onderhandelingen zonder strategie, zonder eenheid. Naar haar mening was het niet eens nodig het Lagerhuis te betrekken bij de Brexit. Pas nadat het Britse Hooggerechtshof vonniste dat niet de regering maar het parlement de bevoegdheid had de uittreding in gang te zetten, besefte May dat zij brede politieke steun nodig had.

In april van dat jaar kondigde ze vervroegde verkiezingen aan en verspeelde na een houterige en afstandelijke campagne haar meerderheid. Labour-leider Jeremy Corbyn, die tot dan toe het sulletje van de politiek was, bleek een kundige campaigner en voorkwam dat Labour zich liet wegspelen.

May kon alleen verder met steun van de DUP, die tijdens de onderhandelingen met de EU meerdere malen een gigantisch blok aan haar been was. De grens op het Ierse eiland groeide uit tot het ingewikkeldste, meest beladen onderwerp van de onderhandelingen. Het uiteindelijke compromis, de zogenoemde backstop die ervoor zorgt dat de grens op het Ierse eiland onzichtbaar blijft, wordt gehaat bij de Tories, met de huidige impasse tot gevolg.

Is alles de schuld van May? Nee. Haar besluiteloosheid zorgde ervoor dat de flanken van haar partij radicaliseerden. Brexiteers gingen gaandeweg met niks minder genoegen nemen dan een compromisloze en keiharde Brexit. Pro-Europese Tories eisten een nieuw referendum om het uittreden te kunnen afstellen. Die twee kampen weigerden met elkaar te praten en in te zien wat May hun voorhield: een compromis is nodig, in het partijbelang en in het landsbelang.

Bekijk ook deze fotoserie van het premierschap van May

Margaret Thatcher

Na Margaret Thatcher werd May de tweede vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk. Daar was ze trots op. Ze zag zichzelf als feminist en kreeg geregeld met seksisme te maken. De pers schreef iets te vaak dat haar man Philip een belangrijke adviseur was, dat hij op moeilijke momenten zo trouw op de publieke tribune zat als steun en toeverlaat – alsof May van hem afhankelijk was om overeind te blijven. President Trump vond het meerdere keren nodig aan May uit te leggen hoe zij de Brexit moest regelen. Sleep de EU voor de rechter, tipte de Amerikaanse president.

Zelfs na drie jaar als premier waren er oudere mannelijke partijleden die weigerden haar naam correct uit te spreken. Ze zeiden Thérèse op zijn Frans in plaats van Theresa op zijn Engels. Ook werd bij moeizame vergaderingen gelekt of May had gehuild of niet.

Tegelijkertijd was May niet voorbereid op de eisen van het moderne premierschap, waar de persoon en het verhaal net zo belangrijk zijn als de bestuurder. Op de vraag van een televisiejournalist wat het stoutste was dat ze ooit had gedaan kwam ze op de proppen met een anekdote dat ze als meisje door de tarwevelden van de boer rende. Ze haatte het om over privézaken te praten, ze was hopeloos slecht in smalltalk en slaagde er nooit in emotioneel contact te krijgen met Britten.

Na de brand in Grenfell Tower, bijna twee jaar geleden, reageerde ze traag. Ze ontmoette kort de brandweer, maar niet de slachtoffers of nabestaanden van de 72 doden. De woedende buurt kalmeerde pas toen koningin Elizabeth langsging. De premier mag de macht hebben, het Queen-effect bleek magisch.

Vorige maand werd duidelijk dat May daar weinig van geleerd had. Tijdens de uitvaart van Lyra Mckee, de journalist die in Noord-Ierland werd doodgeschoten, gaf ze de moeder en vriendin van McKee onhandig een hand. De Ierse president Michael D. Higgins omhelsde beiden stevig. Zo kan het ook: empathie uitstralen.

May wekte nog de meeste sympathie als ze kon spelen met haar onhandigheid, zoals tijdens het partijcongres opkomen op Dancing Queen van ABBA nadat ze op rondreis in Afrika houterig had geprobeerd mee te dansen met een kinderkoortje.

May keert terug naar haar huis in het kiesdistrict Maidenhead. De politieke chaos is aan haar opvolger. In zijn columns in The Daily Telegraph pleitte Boris Johnson de afgelopen tijd voor een optimistischer kijk op de Brexit. Labour-leider Jeremy Corbyn wil zich hard maken voor een eerlijke Brexit die banen beschermt. Dat zijn beloftes, maar geen concrete plannen. In een van haar boze toespraken in het Lagerhuis zei May tegen haar collega’s: „Jullie zeggen de hele tijd wat jullie niet willen, maar niet wat jullie wel willen.” Vooralsnog is er geen reden om aan te nemen dat het vertrek van May op korte termijn bijdraagt tot meer duidelijkheid over de vraag in welke richting de Britse politiek verder wil.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.