Opinie

Maak het onderwijs nou eens niet ‘toekomstbestendig’

Onderwijsblog Verhoog het salaris van leraren in plaats van te verdwalen tussen projectbureaus en auditdiensten, schrijft Tjip de Jong.

Robin van Lonkhuijsen/ANP XTRA

Als er iets is waarover ik leerkrachten en docenten hoor zuchten en steunen, dan is het wel hoe ze horendol worden van de doorgeslagen managementterminologie in het onderwijs. Een schooldirecteur die ik vorige week sprak noemde het zelfs managementbullshit en had zich vurig voorgenomen hiermee te stoppen nadat ze een boek van Japke-d Bouma had gelezen. Helaas kan ik haar geen ongelijk geven. De managementtaal is inmiddels zo vaag en abstract dat je er niet meer voor of tegen kunt zijn. Zo moeten teams het ineens over ‘de bedoeling’ hebben, of over cultural tribes, situationeel leiderschap, kunstzinnig veranderen of de onderstroom benutten – mijn indruk is dat de menukaart met aan te praten onzekerheden eindeloos is. Toch zijn er interessante managementtrends te bespeuren. Ik zie er vijf in het onderwijs:

1. Het gaat steeds over de toekomst

Het gaat gek genoeg maar weinig over het hier en nu. Het onderwijs moet toekomstbestendig zijn, innovatief en wendbaar. Alleen zo kan het inspelen op de veranderende maatschappij. Mooie woorden, maar laten we onszelf niet voorbijrennen. We kijken blijkbaar liever vooruit dan dat we actuele problemen aanpakken. Sterker nog, in mijn ogen wordt er soms nogal neerbuigend gedaan over het oplossen van feitelijke problemen. Vaak krijg ik als weerwoord dat het alleen maar om een kortetermijnoplossing gaat, terwijl mijn ervaring juist is dat genoeg kortetermijnacties op lange termijn veel effect hebben! Ik moest denken aan een gesprek dat ik ooit had met een jonge boeddhistische monnik: in het verleden en de toekomst kun je alleen maar verdwalen. Je vindt er niets dan vage beloften, spijt en verkeerde intenties. Het enige wat je kunt doen, is goed zorgen voor het hier en nu. Misschien moeten al die schoolleiders eerst eens op boeddhistische retraite gaan?

2. Nieuwe tijden vragen om nieuw leiderschap

Ik geef toe, dit klinkt lekker! Omdat de wereld verandert, zijn er allerlei vormen van nieuw leiderschap nodig. En dus ook innovatieve vormen van samenwerking en organiseren. Maar als ik naar de problemen anno nu krijg zit er een behoorlijk probleem in de salarissen. Waarom veranderen die salarissen in het onderwijs eigenlijk amper? Dat lijkt mij pas ‘nieuw’! Ik ken nog geen school waar de leerkrachten meer verdienen dan de bestuurders. Lijkt mij een goed begin van ‘nieuw leiderschap’ en ‘radicaal vernieuwen’!! Ik weet ook al hoe we dit kunnen betalen: We halveren al die managementopleidingen en gebruiken het resterende bedrag om meer leerkrachten aan te nemen of het salaris van starters te verhogen. Het lijkt me dat hier nog flink wat winst is te behalen.

3. We moeten weerstand in teams benutten, omarmen of overwinnen

Als ik van een afstandje kijk naar het aanbod van leiderschapscursussen, meerdaagse leergangen, trainingen en seminars, merk ik dat het vaak draait om de vraag hoe je als leider leerkrachten, ouders en andere ‘stakeholders’ meekrijgt in taaie veranderprocessen. Want gepassioneerde leiders willen een stip op de horizon bereiken, vanuit een krachtige pedagogische visie. Juist daarmee geven ze – zo denken ze – noodzakelijke ruimte en autonomie en wakkeren ze bevlogenheid en motivatie van hun teamleden aan. Maar misschien willen collega’s helemaal niet mee in de continue stroom aan vernieuwingsbewegingen voortkomend uit de top van de organisatie? Of erger nog: ze snappen niet waarover het gaat. Mogelijk voorkomen onze leerkrachten en docenten daarmee nog veel meer gedoe!

4. De bedoeling van onderwijs

Het gaat steeds vaker over ‘de bedoeling’ van het onderwijs. De regeldruk, administratieve druk en protocollen los je op door vanuit deze dieperliggende intentie van het onderwijs te handelen. Klinkt prachtig en relevant, maar als er in Nederland één plek is waar professionals juist handelen vanuit de bedoeling, dan is het wel het onderwijs! Leerkracht of docent word je toch niet zomaar? Ik denk eerder dat er een overkill is aan expertisecentra, projectbureaus en auditdiensten. Die hebben allemaal hun eigen opvatting over wat ‘goed onderwijs’ is en schuiven hun ideeën met de beste intenties rond of schrijven er boeken, rapporten of ‘white papers’ over. Meestal wordt de praktijk alleen maar rommeliger. En waarom moeten onderwijsmanagers deze bedoeling bediscussiëren in cursuslokalen en congreshotels? Het vergroot natuurlijk je netwerk en helpt je even uit je bubbel te komen, maar is het niet mogelijk die gesprekken te voeren tijdens de lunchpauze in de teamkamer of een functioneringsgesprek?

5. Het glas is altijd halfvol

Er is een groot vertrouwen in de waarderende benadering van onderwijs. Het moet vandaag de dag allemaal positief zijn, waarderend en gebaseerd op succes. Nou geeft deze verandermethode absoluut energie, maar de keerzijde is dat zij onvoldoende analyseert wat de problemen zijn, weinig koersvast is en dat mensen elkaar niet of nauwelijks op onvolkomenheden aanspreken. Voor je het weet is je verbeterproject alweer vervangen door een nieuw idee waar iemand ‘energie’ van krijgt. Soms moet je het beest ook in de bek kijken. En daarna starten met het eerste probleem oplossen wat je tegenkomt. Klinkt minder chique, maar het werkt wel!

Tot slot

Het lijkt alsof we leidinggeven in het onderwijs zijn gaan zien als een ongelofelijk complex proces, dat je alleen maar doorgrondt door te leren van de toekomst, het over communicatie en diepe dialoog te hebben en allerlei andere ingewikkelde managementtheorieën te omarmen. Ik betwijfel of dit de uitdagingen in ons onderwijs oplost. Liever zou ik de benodigde middelen hiervoor gebruiken voor andere doeleinden, zoals een gaaf schoolreisje, een maakproject of een extra kunst- of muziekdocent. Maar misschien is het hoog tijd dat ik eens op cursus ga.

Tjip de Jong is zelfstandig onderzoeker, docent en adviseur leren en ontwikkelen.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.