Farma doet meer in arme landen

Toegankelijkheid geneesmiddelen Big pharma doet meer om medicijnen toegankelijker te maken in armere landen, maar met kanker is nog een lange weg te gaan.

Klanten bij een apotheek in Nyang’oma Kogelo in het westen van Kenia. Medicijnen in armere landen worden langzaam beter toegankelijk.
Klanten bij een apotheek in Nyang’oma Kogelo in het westen van Kenia. Medicijnen in armere landen worden langzaam beter toegankelijk. Foto Thomas Mukoya/ Reuters

Farmaceuten doen meer hun best om mensen in armere landen toegang te bieden tot medicijnen. Dat blijkt uit een onderzoek van Access to Medicine, dat werkt aan een betere beschikbaarheid van medicijnen in de 106 armste landen.

Lees ook: Een wapen in de strijd tegen big pharma

Medicijnen breder toegankelijk maken wordt steeds serieuzer opgevat in de bestuurskamers. Bij ruim de helft van twintig onderzochte farmabedrijven is een bestuurslid verantwoordelijk voor het ontwikkelingsbeleid van nieuwe medicijnen voor (relatief) arme landen, of het regelen van toegang tot medicijnen. In 2012 was dat nog bij geen enkele van deze bedrijven het geval. Zeventien bedrijven stellen doelen voor de toegang tot medicijnen, in 2010 gebeurde dat nog bij minder dan de helft.

De farmasector krijgt al lang kritiek vanwege de hoge medicijnprijzen en de focus op westerse landen die de pillen en vaccins kunnen betalen. De Wereldgezondheidsorganisatie schat dat bijna 100 miljoen mensen jaarlijks in armoede vervallen door de prijzen die ze betalen voor medicijnen.

De stichting Access to Medicine wordt betaald door de Nederlandse en Britse overheid, en de Bill & Melinda Gates Foundation. Voor dit jongste rapport is onderzocht in hoeverre de twintig grootste farmaceuten zich de afgelopen tien jaar hebben ingezet om hun medicijnen beschikbaar te maken voor ontwikkelingslanden en opkomende markten. Deze zogeheten big pharma-bedrijven zijn samen verantwoordelijk voor ruim 70 procent van de wereldwijde geneesmiddelenverkopen. In de 106 landen – zoals Soedan, Bangladesh en Mali, maar opmerkelijk genoeg ook China – waar het rapport over gaat, woont zo'n 83 procent van de wereldbevolking.

Lees ook: Het ziekenhuis durft nu de strijd aan met de farmaceut

Vanwaar die toegenomen interesse van big pharma in armere landen? „Vooral omdat het grote potentiële afzetmarkten zijn”, zegt Jayasree Iyer, directeur van Access to Medicine. „Het is een business opportunity.” Andere redenen zijn volgens de onderzoekers reputatiemanagement en de vrees dat zij straks door regulering worden gedwongen tot dit beleid.

De onderzoekers denken dat in 2020 een kwart van de mondiale uitgaven aan medicijnen van armere landen of opkomende economieën komt. Farmareuzen AstraZeneca en Sanofi halen bijna een derde van hun omzet uit opkomende economieën.

Dit zijn voor farmaceuten tegennatuurlijke markten om op te opereren, zegt Iyer. „Farmaceutische bedrijven worden door aandeelhouders gepusht om ieder kwartaal mooie cijfers te laten zien. Maar voor deze landen is een lange adem nodig. Het zijn markten met een minder goede gezondheidsinfrastructuur en regulering. Het kan veel langer duren voordat ze hun investering terugverdienen.”

Te geconcentreerd

Het Zwitserse farmabedrijf Novartis is een van de bedrijven waar het stimuleren van de toegang tot medicijnen een officieel doel is van de ceo. Bovendien is het de eerste farmareus waarbij bij elk nieuw innovatief product wordt nagedacht over de strategische toegankelijkheid van het medicijn. Ook bij GlaxoSmithKline zijn er op ceo-niveau doelen gesteld wat betreft de toegang tot medicijnen.

Farmabedrijven proberen op drie manieren in de onderzochte markten de toegang tot medicijnen te bevorderen. Door medicijnen lager in zo'n markt te zetten, patenten te licentiëren, of met donaties. Alle drie de methoden komen nu vaker voor, zo ondervonden de onderzoekers.

Bij AIDS en Hepatitis C-medicatie worden bijvoorbeeld met licenties goedkopere versies nagemaakt vóór de patenten zijn verlopen. Ruim de helft van alle AIDS-patienten heeft inmiddels toegang tot hiv-remmers.

„Bij dure kankermedicatie gebeurt dit nog niet”, zegt Iyer. „Veel mensen denken dat kanker een welvaartsziekte is. Maar 70 procent van de mensen die kanker krijgen woont in dit soort landen.”

In India, waar jaarlijks ruim een miljoen mensen worden gediagnosticeerd met kanker, is de toegang tot medicijnen beperkt. Uit een studie van Indiase en Australische onderzoekers blijkt dat de beschikbaarheid van belangrijke kankermedicijnen voor kinderen in openbare ziekenhuisapotheken 43 procent bedraagt, en 71 procent in apotheken voor privéziekenhuizen.

In het algemeen vindt Iyer dat de vooruitgang te geconcentreerd is. „We zien de meeste vooruitgang bij een paar bedrijven, een paar ziektes en in een paar landen die ervan profiteren.”

Ze doelt op onder meer HIV, malaria, tuberculose. En regio’s zoals de sub-sahara van Afrika, met name Kenia.

Access to Medicine indexeert jaarlijks de inzet van farmabedrijven op het gebied van toegang tot medicijnen. De meest recente lijst wordt aangevoerd door GlaxoSmithKline en Johnson en Johnson. Astellas Pharma Inc., Eli Lilly & Co., bungelen onderaan.