Europa kiest

Teruglezen: eerste dag van de Europese Parlementsverkiezingen

Teruglezen: dit is wat we nu weten over de exitpoll

We sluiten nu dit liveblog. Morgen brengen we meer nieuws over het verloop van de Europese verkiezingen. Dit is wat we nu weten:

  • PvdA wordt de grootste partij. Volgens de peilingen van Ipsos krijgt die partij in het volgende Europese Parlement vijf zetels. Daarmee heeft de partij twee zetels gewonnen.
  • Daarna volgen VVD en CDA, beide met vier zetels.
  • Forum voor Democratie, nieuwkomer in deze Europese verkiezingen, krijgt volgens deze peiling drie zetels. Dat is net zoveel als GroenLinks, dat één zetel wint.
  • Er zijn ook verliezers: zo gaat D66 van vier naar twee zetels en halveert de SP volgens de peiling.
  • GeenPeil, het initiatief van GeenStijl, telt in de stembureaus mee. Volgens die prognoses wint PvdA mogelijk zelfs zes zetels. PVV, SP en 50PLUS zijn de grote verliezers, volgens GeenStijl zijn die partijen zelfs onzeker van een zetel.
  • Het opkomstpercentage ligt hoger dan vijf jaar geleden. 41,2 procent van de Nederlandse stemgerechtigden ging vandaag naar de stembus volgens Ipsos, in 2014 was dit 37,3 procent.
  • Lees ook de analyse: PvdA wordt onverwacht de grootste

GeenPeil: PVV, SP en 50PLUS onzeker van zetel

Volgens GeenPeil, het stemmentel-initiatief van GeenStijl, is het onzeker of de PVV een zetel behoudt. Op dit moment heeft de PVV vier zetels in het Europees Parlement en volgens de Ipsos-exitpoll zou de PVV een zetel behouden. Ook bij de SP en 50PLUS spant het er volgens GeenPeil om of ze een zetel houden. GeenPeil heeft inmiddels resultaten van bijna 400 stembureaus binnen.

Meer Nederlanders gebruikten online stemhulp

Meer Nederlanders hebben voordat zij hun stem uitbrachten een online stemhulp geraadpleegd dan bij de vorige Europese Parlementsverkiezingen. Persbureau ANP deed navraag bij de Stemwijzer, MijnStem en het Kieskompas. De Stemwijzer is in totaal 1.679.400 keer ingevuld - in 2014 was het nog ruim 950.000 keer.

720.000 mensen bezochten MijnStem en 200.000 vulden het Kieskompas in. Dat laatste hulpmiddel bevat ook de stellingen van partijen in de Europese verkiezingen in Duitsland, Frankrijk, Zweden en Italië. Net als in de meeste lidstaten wordt in die vier landen zondag gestemd.

Ook in het VK zijn de stembureaus gesloten

Ook in het Verenigd Koninkrijk zijn inmiddels de stembureaus gesloten, om 22.00 uur lokale tijd (23.00 uur in Nederland). Over de uitslag van deze verkiezingen worden geen prognoses gepubliceerd, omdat volgens de Britse wet dergelijke informatie niet mag worden verstrekt zolang de Europese verkiezingen nog duren. Die uitslag komt dus zondagavond, als de stembureaus in Italië ook zijn gesloten. 47 miljoen Britten zijn stemgerechtigd.

Een hond bij een stembureau. Foto Neil Hall/EPA

'Verkiezingen in Caribisch Nederland verlopen rustig'

In Caribisch Nederland is weinig opwinding rondom de Europese parlementsverkiezingen. Een journalist op Bonaire zegt tegen persbureau ANP dat op het eiland weinig te merken is van de stembusgang. Ook op St. Eustatius zouden de verkiezingen „bijna geruisloos voorbij gaan” en op Saba is evenmin sprake van opwinding.

De stembureaus sluiten om 21.00 uur lokale tijd, dan is het hier 03.00 uur. Tijdens de laatste Europese verkiezingen gingen de meeste stemmen van de eilanden naar D66 en het CDA. In 2014 bracht iets meer dan 10 procent van de 15.000 stemgerechtigden in de bijzondere gemeenten zijn of haar stem uit. Verwacht wordt dat ook dit jaar de opkomst mager zal zijn.

Volt Nederland en Denk geen uitzicht op zetel in Europees parlement

De pan-Europese partij Volt gaat, als het aan de Nederlandse stemmer ligt, niet het Europese parlement in. Volgens de exitpoll van Ipsos behaalt Volt Nederland tussen de 1 en 2 procent van de stemmen - te weinig voor een zetel. De partij heeft op Twitter gereageerd:

Twitter avatar VoltNederland Volt Nederland Wij drinken biertje, en we hopen jullie ook! 💜

Ook Denk gaat niet naar Brussel, als de definitieve uitslag gelijk is aan de Ipsos-poll. Ook deze partij zou tussen de 1 en 2 procent van de stemmen behalen. De voormannen van de partij hebben voor zover bekend nog niet publiekelijk gereageerd.

Eerste stemmen geteld door GeenPeil

Bij GeenPeil, het stemmentel-initiatief van GeenStijl, zijn inmiddels resultaten van 104 stembureaus binnen. De resultaten daarvan wijzen ook uit dat PvdA de grootste wordt, maar met een zetel dan volgens de Ipsos-exitpoll. Ook FVD krijgt één zetel meer dan Ipsos voorspelt:

De grote partijen:

VVD 4 zetels (14,2 procent)
FVD 4 zetels (11,6 procent)
CDA 4 zetels (12,5 procent)
PvdA 6 zetels (18,6 procent)
GroenLinks 3 zetels (11,0 procent)
D66 2 zetels (6,6 procent)

Screenshot GeenStijl op Vimeo

Gejuich bij FVD, maar minder euforie dan in maart

Als de eerste exitpoll om negen uur binnenkomt, staan er, naar schatting, niet veel meer dan honderd mensen op de binnenplaats van het West-Indisch Huis in hartje Amsterdam. Er klinkt gejuich bij de fans van Forum voor Democratie, die zich hier vanavond verzameld hebben. Maar het is niet zo euforisch als eind maart, toen FVD bij de Provinciale Statenverkiezingen de grootste partij werd.

„Drie zetels?!”, zegt Tweede Kamerlid Theo Hiddema als hij iets na half tien het plein op schuift tegen een verslaggeefster van de NOS. „Dat kan niet wáár zijn!”

Kort na de exitpoll mengen zich meer prominente FVD-leden tussen het publiek. Kandidaat-Eerste Kamerlid Dorien Rookmaker noemt de voorlopige score „een fijne uitslag”. Lager dan de peilingen, ja, „maar dat lijkt mij juist wel goed voor de druk en de dynamiek. De partij zal zich nu gaan realiseren dat het niet vanzelf gaat om het vertrouwen van de kiezer te winnen. Het moet allemaal niet te snel gaan.”

Partijleider Thierry Baudet spreekt deze keer uiterst kort. Hij zegt: „De ene keer ben je beter dan de peilingen, de andere keer iets minder. Dat hoort allemaal bij deze avontuurlijke reis. Maar we zijn alleen maar aan het winnen.”

ChristenUnie reageert via woordvoerder: blij met uitslag

De ChristenUnie heeft geen uitslagenavond georganiseerd. Gert-Jan Segers brengt wel een verklaring uit, via zijn woordvoerder. “Ik ben blij met een mooie verkiezingsuitslag, die het vertrouwen in de ChristenUnie bevestigt met zoals het nu lijkt groei in aantal stemmen. Dat vertrouwen moedigt ons extra aan om ook in Brussel ons onversneden christelijk-sociaal geluid te laten horen en op te komen voor de schepping, te strijden tegen mensenhandel en godsdienstvrijheid te beschermen. De relevantie van dat geluid is op alle niveaus zichtbaar. Dat maakt me dankbaar.”

Partijprominenten in beeld na de exitpolls

Nederlandse opkomstpercentages sinds eerste EP-verkiezingen

„Het constructieve midden” wint volgens het CDA

Het CDA heeft geen uitslagenavond, journalisten zijn niet welkom op het partijbureau in Den Haag. Om 21.15 uur gaat lijsttrekker Esther de Lange onderweg naar Nieuwspoort om de pers te woord te staan. Maar Nieuwspoort zit dicht. Uiteindelijk staat De Lange in een doodstille Tweede Kamer een paar journalisten te woord. Ze zegt dat ze blij is met de uitslag. „De ogen van Europa zijn op ons gericht omdat wij als eersten naar de stembus zijn gegaan. In Nederland was het signaal dat we er samen uit moeten komen in Europa. De stem van het constructieve midden heeft gewonnen.”

Het CDA geeft de positie als grootste op, maar stond in de peilingen de afgelopen tijd ook vaak op drie zetels. En dan valt vier, een verlies van één zetel, mee. De vijfde zetel van vijf jaar geleden was een ‘gelukje’, door een lijstverbinding - toen mocht dat nog - met de ChristenUnie.

PVV-leider Geert Wilders reageert op exitpoll

De PVV heeft volgens de exitpoll van Ipsos drie van de vier zetels verloren. De partij wilde niet reageren voor de camera's van de NOS, wel heeft PVV-leider Geert Wilders een tweet geplaatst. Hij stelt dat „we met onze zetel in het EP met nog meer strijdbaarheid (...) keihard knokken tegen het EU-monster, de islam en massa-immigratie".

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Helaas heeft de PVV zetels verloren. We hadden op meer zetels gehoopt maar met onze zetel in het EP zullen we met nog meer strijdbaarheid samen met onze Europese vrienden keihard knokken tegen het EU-monster, de islam en massaimmigratie!

„Wat?!” klinkt het vertwijfeld bij de VVD

De VVD, bijeengekomen op het partijbureau in Den Haag, begon de avond in opperbeste stemming. Het debat de avond ervoor, tussen partijleider Mark Rutte en FVD-voorman Thierry Baudet, is goed verlopen, vindt men. Het opzetje van de tweestrijd is gelukt, Rutte heeft het er goed vanaf gebracht tijdens het debat – de VVD zal weer de grootste worden, let maar op.

Dan komt de eerste exitpoll.

Op de zolderkamer van het partijkantoor in Den Haag klinkt een voorzichtig applausje als blijkt dat de VVD meer stemmen heeft gekregen dan vijf jaar geleden. Eerst afwachten wat Forum voor Democratie heeft gedaan. Maar dan komt daar ineens de PvdA, met een verdubbeling van het aantal stemmen. „Wat?!” klinkt het vertwijfeld. Als daarna FVD slechter blijkt te hebben gescoord dan de VVD is er opluchting. Maar de VVD heeft volgens de exitpoll wel een zetel minder behaald dan de sociaaldemocraten.

Een tegenvaller, dat is duidelijk. Al proberen de liberalen dat niet te laten blijken. Lijsttrekker Malik Azmani ging voor winst, zegt hij. „En dat is gelukt. Al moeten we voorzichtig zijn, het kan nog wat verschuiven.” Er was een strijd op links en een strijd op rechts, is de eerste analyse van campagneleider Sophie Hermans. Zij zegt tevreden te zijn, want: één zetel winst. Na de definitieve exitpoll jut Azmani de aanwezigen op om te applaudisseren, voor het campagneteam en voor iedereen die aan de campagne heeft bijgedragen. „En nu genieten”, roept hij.

Rutte komt ook naar de zolderkamer en geeft een korte speech. Hij is ontspannen en vrolijk. Hij feliciteert zowel Timmermans („echt een ongelooflijke prestatie”) als Baudet („vanuit het niets op drie zetels”). Op een vraag van journalisten of hij liever van de PvdA verliest dan van FVD, zegt hij: „Ik wilde de grootste worden, en dat lijkt vanavond niet te lukken.” Maar, zegt hij: „Of die vijfde zetel er nog komt of niet, het is nu al een prachtavond!”

GroenLinks viert het succes van links

Balen? Dirk Jan Koch, nummer vier op de lijst van GroenLinks, piekert er niet over. Dat hij met die plek net buiten de Europese fractie dreigt te vallen, is van ondergeschikt belang. “De PvdA is dik de grootste geworden. Dik!”

GroenLinks groeit, maar viert vooral het succes van links. Hier geen anti-Timmermanssentiment. Integendeel. “De PvdA en GroenLinks samen zijn nu groter dan de VVD en Forum voor Democratie samen!” roept Jesse Klaver enthousiast.

Wat helpt: de winst van de een heeft de ander niet ‘leeggegeten’, zoals bij de SP gebeurd lijkt te zijn. “Dat de PvdA zo groot heeft kunnen worden en wij ook nog groeien, dat is echt heel goed nieuws”, zegt Tweede Kamerlid Kathalijne Buitenweg tussen het publiek, dat in het Haagse Nutshuis onder galmende electrobeats nipt aan Fritz-Kola.

'Links kan winnen'

Met een geschat resultaat van 10,5 procent – goed voor drie zetels – evenaart de partij de score bij de Provinciale Statenverkiezingen. Toen viel het resultaat licht tegen: bij die ‘klimaatverkiezingen’ zat er meer in, was het gevoel.

Maar in de Europese campagne was de partij veel minder zichtbaar dan in de provinciale race. Op rechts domineerden Forum voor Democratie en VVD, op links ging de tweestrijd tussen PvdA en SP. En dus overheerst bij de verschijning van de exitpolls blijdschap – om het eigen resultaat en dat van de Partij van de Arbeid. “Waar ik ongelofelijk trots op ben is dat we hebben laten zien dat links kan winnen”, zegt Europees lijsttrekker Bas Eickhout, die na Klaver het podium bestijgt. “We kunnen nu een ander Europa vormen. Een links Europa.”

D66: bewondering voor campagne PvdA

Ze hoopten op drie zetels, het werden er twee. Bij D66 heerst donderdagavond een licht teleurgestelde stemming. De partij is met zo’n 250 man bijeen in Concertgebouw De Vereeniging in Nijmegen. Aan de eigen campagne heeft het niet gelegen, vinden ze. Maar over de uitslag van de exitpoll is campagneleider en Kamerlid Jan Paternotte „teleurgesteld”. In de peilingen raakte D66 de afgelopen tijd ook nog wel de drie zetels. Paternotte verklaart de halvering aan zetels in de exitpolls aan twee zaken: kabinetsdeelname en de campagne van Frans Timmermans. De bewondering voor de campagne van de PvdA is groot. „Deze uitslag is knap, vooral als je ziet waar die partij vandaan komt.”

Na de eerste exitpoll klinkt er licht gejuich bij een klein deel van de zaal als de uitslag van de PvdA opgelezen wordt. Ook Paternotte ziet een lichtpunt in deze exitpoll: „Forum voor Democratie en de PVV samen zijn even groot als de PVV de vorige keer. Het rechtspopulisme, het Nexit-geluid heeft verloren.” Daar voegt hij wel aan toe: „Maar dat klinkt misschien gek, omdat we zelf ook hebben verloren.”

Na de tweede exitpoll spreekt fractievoorzitter Rob Jetten de zaal toe. „Twee zetels is voor ons een enorme teleurstelling. We hoopten op meer vandaag.” Over het hele plaatje is hij positiever: „Maar deze uitslag betekent niet dat Nederland de rug toegekeerd heeft tegen Europa: de progressieve en pro-Europese partijen hebben gewonnen. Jetten feliciteert „met name” de Partij van de Arbeid „die een hele mooie score heeft neergezet”.

Twitter avatar D66 D66 BEDANKT voor jouw stem voor Europa! 💚🇪🇺
#voorEuropa #EP2019 https://t.co/RY66u3NJFU

Voelbare teleurstelling bij PvdD

Er was meer dan voldoende drank en vega glutenvrije taart. En veel prominenten van de Partij voor de Dieren waren ook ruim op tijd aanwezig in het statige Parkhotel in het hartje van Den Haag. Want het optimisme overheerste dat de partij een zetel zou binnenhalen. Lijsttrekker Anja Hazekamp waarschuwde er alvast wel voor dat het “slechts een exitpoll is waar we nu naar gaan kijken”. Maar toen die eerste poll binnenkwam, en de partij bleek te zakken van 4,2 procent naar 3,4 procent en er dus geen zetel in het verschiet lag, was de teleurstelling voelbaar in de zaal.

“We zitten heel dicht tegen zetel aan”, probeerde Hazekamp de zaal nog op te monteren. “De echte uitslag is er zondag pas.”

Ook partijleider Marianne Thieme, hield het er op dat “een kleine partij moeilijk te peilen is”. Verder hekelde ze de manier waarop Forum voor Democratie en VVD van de campagne een “titanenstrijd” hebben gemaakt. “Er is iets gaande in de manier waarop in Nederland campagne wordt gevoerd. Een soort van veramerikanisering, waarbij het steeds meer om personen gaat en niet meer om programma’s.”

Rond 22.00 uur, met de uitslagen van 56 stembureaus, sloeg de stemming opnieuw om: “hier spreekt uw statistiekenstal-meesteres”, juichte Thieme in de zaal. “En het is 4 procent. We drinken er nog een.”

Zo ontvingen FVD en PvdA de exitpolls

Felicitaties en dankwoorden van partijprominenten

EU-lijsttrekker voor het FVD Derk Jan Eppink heeft de PvdA gefeliciteerd met de te verwachten overwinning. Wel stelt hij „voorzichtig” te zijn met exitpolls en de echte uitslag af te willen wachten. Ook heeft hij alle FVD-stemmers bedankt. Eppinks partij komt volgens de Ipsos-exitpoll met drie zetels binnen.

VVD-lijsttrekker Malik Azmani spreekt over een „mooie uitslag", de VVD krijgt er volgens de exitpoll één zetel bij. Volgens de VVD'er laat de exitpoll zien dat Nederland een „pro-Europees land” is.

PvdA-leider Lodewijk Asscher heeft zijn stemmers bedankt voor het vertrouwen dat zij hebben geschonken aan zijn partij. Hij spreekt van een „bizarre comeback" voor de Partij van de Arbeid. GroenLinks-leider Jesse Klaver zegt op Twitter dat de exitpoll laat zien dat „links en progressief wint van rechts en conservatief".

Tweede exitpoll: geen verschuivingen in zetels

De tweede exitpoll van Ipsos zorgt niet voor verrassingen. De zetelverdeling is hetzelfde als bij de eerste exitpoll. Let wel: dit zijn geen definitieve uitslagen.

Hogere opkomst dan in 2014

De opkomst was dit jaar hoger dan vier jaar geleden. 41,2 procent van de Nederlandse stemgerechtigden ging vandaag naar de stembus. In 2014 was dit 37,3 procent.

Gejuich noch wanklanken bij de SP

Geen gejuich of wanklanken als de exitpoll van Ipsos voorspelt dat de SP in stemmenpercentage verliest en vermoedelijk slechts één van de twee Europese zetels overhoudt. Deze nederlaag was wel verwacht na het slechte resultaat bij de Provinciale Statenverkiezingen nog maar twee maanden geleden. Zo snel kom je niet uit een moeilijke fase, zeggen SP’ers in café De Observant in Amersfoort waar zij zich donderdagavond hebben verzameld.

De SP koos deze campagne voor een frontale aanval op PvdA-kopstuk ‘Hans Brusselmans’ (oftewel, Frans Timmermans), die de grote winnaar van deze verkiezingen lijkt te zijn geworden. Het blijft angstvallig stil als de exitpoll een grote winst voor de PvdA van Timmermans voorspelt. ‘Onbegrijpelijk’, zegt SP-afdelingsvoorzitter Joop Welter uit Leusden. Maar de PvdA-achterban gaat bij Europese verkiezingen trouwer stemmen dan die van de SP, geeft hij als mogelijke verklaring.

Wie SP’ers in Amersfoort naar het gewraakte filmpje vraagt, krijgt weinig kritiek te horen. Het had misschien wat humoristischer en korter gemogen, zeggen sommigen, maar die felle toon was goed, vinden ze. Weer die anti-establishmentpartij van weleer worden, dat is waar SP’ers wel in geloven. Dat het deze verkiezingen nog niets heeft opgeleverd vinden ze logisch: het herstel van de SP heeft tijd nodig. Als bij de NOS beelden van juichende PvdA’ers worden getoond, wordt snel de televisie afgezet. Dat leidt tot een lachsalvo in de zaal. Bij de SP willen ze even niet weten dat Frans Timmermans ze dik verslagen heeft.

SP-leider Lilian Marijnissen feliciteert de grote winnaars, inclusief de PvdA. Ze is opgelucht dat de SP zich waarschijnlijk gaat handhaven in het Europees parlement, maar had „natuurlijk op meer gehoopt”. Maar Marijnissen zegt dat het al duidelijk was dat het voor de SP „lastige verkiezingen” zouden worden, ook vanwege de lage opkomst. Nadat ze lijsttrekker Arnout Hoekstra heeft bedankt scandeert de zaal „Arnout, Arnout!” Hoekstra bedankt de aanwezige SP’ers voor hun inzet tijdens de campagne en is „een beetje verdrietig” dat hij vermoedelijk in z’n eentje naar Brussel moet.

PvdA schreeuwt van euforie na eerste exitpoll

Ineens valt café Millers aan het Plein in Den Haag stil. Het is negen uur, NOS-presentatrice Dionne Stax komt in beeld met de eerste exitpoll. Dit is het moment waar de ongeveer honderd, voornamelijk jonge PvdA’ers op hebben gewacht. Wekenlang reisden ze stad, land en Europa af om het sociaal-democratische verhaal van lijsttrekker Frans Timmermans te verkondigen. Jarenlang snakten ze naar een verkiezingsoverwinning – sinds 2012 verloor de PvdA keer op keer, lokaal, landelijk, Europees.

Dionne Stax lacht, in de zaal vallen de monden open van spanning. Ze drukt op het scherm, en dan: een schreeuw van euforie, de eerste in jaren, de langste in tijden en de hardste van alle politieke uitslagenavonden in het land.
De PvdA heeft 18,4 procent in de exitpoll.

Nog een seconde stilte, nog een tikje op het scherm van Stax, nóg een lange schreeuw van vreugde. Vijf zetels in de dezelfde peiling, de PvdA zou zelfs de grootste partij zijn. Een jonge vrouw heeft tranen in haar ogen, aan de bar bestelt een jonge man een fles champagne, hij ontkurkt hem pas als het oorverdovende gejoel is gaan liggen, de euforie heeft plaatsgemaakt voor ongeloof.

Nog even wachten tot de volgende exitpoll

Om 21.30 uur stipt zal de tweede exitpoll van Ipsos bekendgemaakt worden. Alleen in Nederland en in het Verenigd Koninkrijk is vandaag gestemd. In de andere EU-lidstaten gaan de stembussen morgen of overmorgen open.

Lees ook ons nieuwsbericht over de eerste exitpoll: Voorlopige exitpoll: PvdA grootste partij met 5 zetels, FVD op 3

De zetelverdeling volgens de eerste exitpoll in beeld

Verschillen alle partijen 2014 en 2019

Een overzicht van de zetelverdeling op basis van de exitpoll van Ipsos. Let wel: dit is geen definitieve uitslag. Om 21.30 volgt een tweede exitpoll, de definitieve uitslag mag pas zondag worden bekendgemaakt.

Het CDA had vijf zetels in het Europees Parlement en verliest er volgens de exitpoll één. De PVV had vier zetels en gaat naar één. D66 had vier zetels en is op basis van de exitpoll gehalveerd naar twee zetels. De VVD groeit iets volgens de exitpoll: van drie naar vier zetels. PvdA is de grote winnaar en gaat van drie naar vijf zetels.

De SP halveert volgens de exitpoll van twee naar één zetel. De Christen Unie-SGP staat op twee zetels, wat het al had. De Partij voor de Dieren verliest volgens de exitpoll haar ene zetel en het Forum voor Democratie komt volgens de poll binnen met drie zetels. 50Plus is niet vertegenwoordigd in het EP en gaat volgens de exitpoll naar één zetel.

Voorlopige exitpoll Ipsos: PvdA verdubbeld, grootste partij

De eerste exitpoll is binnen. Volgens Ipsos is de PvdA bijna verdubbeld naar vijf zetels. VVD en CDA lijken vier zetels te bemachtigen, GroenLinks en Forum voor Democratie drie. D66 en de PVV zijn de grote verliezers. D66 komt uit op twee zetels, de PVV op één. Om 21.30 uur volgt een tweede exitpoll van Ipsos.

De Hond: PvdA profiteert van populariteit Frans Timmermans

Volgens opiniepeiler Maurice de Hond profiteert de PvdA van het „Timmermans-effect", meldt persbureau ANP. De Hond heeft zevenduizend Nederlandse kiezers ondervraagd en kwam tot de conclusie dat 19 procent van de stemmers die bij de gemeenteraadsverkiezingen nog GroenLinks stemde, nu voor de PvdA kiest. Ook 14 procent van de Nederlanders die in maart voor D66 koos, zou nu voor de Partij van de Arbeid gaan. Bij de SP en 50Plus zou dit percentage op 12 en 11 procent liggen.

Verder verwacht De Hond dat het debat tussen premier Mark Rutte en FVD-voorman Thierry Baudet van woensdag geen grote electorale verschuivingen heeft veroorzaakt. Wel denkt hij dat de opkomst mogelijk hoger is geworden dankzij het debat.

Anderhalf uur voor sluiting stembureaus: tussentijdse opkomst is 34 procent

Om 19.30 uur vanavond lag de tussentijdse opkomst op 34 procent, laat Ipsos weten. Dat ligt iets hoger dan op hetzelfde moment vijf jaar geleden: toen had 32 procent van de stemgerechtigden zijn stem uitgebracht.

De stembureaus in Nederland sluiten over iets minder dan één uur. In 2014 lag de uiteindelijke opkomst op 37 procent.

Opkomst aan het einde van de middag: 24 procent

Donderdagavond om 17.30 uur stond de voorlopige opkomst op 24 procent, meldt onderzoeksbureau Ipsos. Dat is nog steeds hetzelfde percentage als tijdens de Europese parlementsverkiezingen van 2014.

De gemeente Amsterdam heeft ook eigen cijfers bekend gemaakt. Rond 18.00 uur had 21,7 procent van de kiesgerechtigden gestemd. Dat ligt iets onder het landelijk percentage, maar is hoger dan de opkomst op dat tijdstip in 2014.

We hebben weer opkomstcijfers! Rond 18.00 uur heeft 21.7% van de kiesgerechtigden een stembureau bezocht. In 2014 was dit 19.8%. Je kunt nog stemmen tot 21.00 uur vanavond :lower_left_crayon:

:arrow_right: https://t.co/0T9uZ5XMyq #europeseverkiezingen #EP2019 #EUverkiezingen2019 pic.twitter.com/3jPVzLV068

— Gemeente Amsterdam (@AmsterdamNL) May 23, 2019

In Den Haag heeft rond 18.00 uur 27,4 procent gestemd, in Rotterdam is de tussentijdse opkomst 23,4 procent. In Utrecht is de laatst gemeten opkomst, van 18.15 uur, 32,1 procent.

Hebben Nederlanders in het VK ook problemen met stemmen?

Eerder vandaag constateerden meerdere niet-Britse EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk dat zij niet konden stemmen, omdat ze niet de juiste formulieren thuis hadden ontvangen. Een administratieve fout, volgens de Britse kiescommissie.

De Nederlandse ambassade in Londen laat desgevraagd aan NRC weten: „We zijn tot nu toe niet direct benaderd door Nederlandse burgers”.

De ambassade is wel op de hoogte van de problemen. Een woordvoerder wijst erop dat D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma in de Tweede Kamer alvast schriftelijke vragen heeft ingediend bij minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD).

Op het bericht dat de politicus daarover deelde, heeft wel een aantal Nederlanders gereageerd.

Onacceptabel! Veel mensen met Europees paspoort wordt nu het stemmen onmogelijk gemaakt in het VK. Volg de verhalen live op #DeniedMyVote.

Daarom schriftelijke vragen gesteld: pic.twitter.com/ZHGslnxUnI

— Sjoerd Wiemer Sjoerdsma (@swsjoerdsma) May 23, 2019

Overigens hebben de hoofdrolspelers in de Britse politiek hun stem uitgebracht. De Britse premier Theresa May, oppositieleider Jeremy Corbyn (Labour) en Nigel Farage (The Brexit Party) deden dat vandaag in de loop van de dag. „Ik heb mijn plicht gedaan”, schreef Farage daarover op Twitter.

Opkomst donderdagmiddag rond 19 procent

Donderdagmiddag rond 16.00 uur heeft 19 procent van de kiesgerechtigden in Nederland zijn stem uitgebracht, meldt onderzoeksbureau Ipsos. Die voorlopige opkomst is gelijk aan de vorige Europese verkiezingen, in 2014.

Benieuwd naar de opkomst in je gemeente? Bij de website opkomstenuitslag.nl zijn meerdere gemeenten en steden aangesloten.

#DeniedMyVote: niet alle EU-burgers in VK kunnen stemmen

EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk kunnen vandaag niet allemaal hun stem uitbrengen, zo blijkt: tientallen inwoners hebben laten weten dat zij werden weggestuurd uit hun lokale stembureaus vanwege een administratieve fout. De mensen om wie het gaat zijn geen Britten, maar afkomstig uit andere EU-lidstaten. Ze zijn wel woonachtig in het VK en hadden willen stemmen bij een lokaal stembureau. Ze hebben niet de juiste formulieren ontvangen om in het VK hun stem te mogen uitbrengen.

In de Londense pub The Anglesea Arms is donderdag een stembureau gevestigd. Foto Henry Nicholls/Reuters

Om hoeveel mensen het gaat, is niet duidelijk. Op sociale media laten naar huis gestuurde EU-burgers via #DeniedMyVote hun onvrede blijken.

De Britse electorale commissie laat via Twitter weten: "We begrijpen de frustratie van burgers uit andere EU-lidstaten, woonachtig in het VK, voor wie het vandaag niet mogelijk bleek om te stemmen terwijl ze dat wel wilden doen." Volgens de commissie heeft de "last-minute beslissing" om de Europese verkiezingen in het VK door te laten gaan bijgedragen aan de administratieve fout. Het zou mogelijk zijn het probleem op te lossen in het stembureau: daar kunnen mensen het formulier alsnog invullen. Overigens komt er vanavond geen Britse exitpoll.

We’re aware that some EU citizens, resident in the UK, have been unable to vote today and understand the frustration this has caused. Here’s our statement: https://t.co/jziu14L9Nf pic.twitter.com/7ukg7arASJ

— Electoral Commission (@ElectoralCommUK) May 23, 2019

Update 19.53 uur: journalisten van de Britse krant 'the Guardian' hebben 300 reacties ontvangen van EU-burgers die niet konden stemmen in het VK.

Lastig: les over de EU

Nederlandse jongeren hebben niet veel kennis over de Europese Unie, zeker in vergelijking met leeftijdgenoten in andere West-Europese landen. Dat blijkt uit internationaal onderzoek. Het komt onder meer omdat er maar weinig uren lestijd zijn voor het vak Maatschappijleer, waarin aandacht wordt besteed aan de EU. Leraren vinden de EU vaak ook een lastig onderwerp om in de klas te behandelen, zo vertelt een docent in dit artikel:

Leerlingen leren op school nauwelijks wat over de Europese Unie

Donderdagavond geen voorlopige uitslag, wel exitpoll

Als om 21.00 uur de stembureaus dichtgaan in Nederland, wordt er geen voorlopige uitslag bekendgemaakt, zoals bij Nederlandse verkiezingen wel het geval is. Dat komt omdat de Europese verkiezingen nog tot en met zondag duren. Op die dag wordt in de meeste lidstaten gestemd. De landelijke voorlopige uitslagen mogen pas worden gepubliceerd als de laatste stembureaus zijn gesloten - in Italië, zondagavond om 23.00 uur.

Vanavond wordt rond 21.00 uur wel een exitpoll bekendgemaakt. Die wordt uitgevoerd door onderzoeksbureau Ipsos: dat ondervraagt mensen die net hun stem hebben uitgebracht, bij de uitgang van het stembureau. De uitslag kan nog afwijken van deze exitpoll.

Behalve Ipsos probeert ook GeenPeil een peiling te brengen. Dat schakelt vrijwilligers in bij het stemmen tellen, dat donderdagavond begint.

Lees hier meer over het stemmen tellen donderdagavond en GeenPeil

Twijfel je nog of je stem wel nut heeft?

De Europese Unie lijkt voor veel Nederlanders misschien een afstandelijk en log instituut, heeft stemmen dan wel zin? Ja, zegt Europa-columnist Caroline de Gruyter in onze podcast Vandaag: het Europees Parlement heeft meer macht dan ooit tevoren en daarmee jouw stem dus ook.

Luister de aflevering hier:

Presentatie: Thomas Rueb
Productie: Henk Ruigrok van der Werven
Montage: Ruben Pest

Waarom horen we zo weinig van de Britten?

Naast de Nederlanders stemmen ook de Britten vandaag. Zij doen dat in een extra spannende en politiek beladen week, waarin het premierschap van Theresa May aan een zijden draadje hangt.

Voor de Britse media brengen de verkiezingen een dilemma met zich mee, omdat zij gedurende een verkiezingsdag in het VK maar beperkt over politiek mogen berichten. In de richtlijnen van de BBC valt daarover te lezen dat de zender tot het sluiten van de stembussen geen voorspellingen mag doen over hoe de partijen ervoor staan. Alleen feitelijke informatie, bijvoorbeeld over hoeveel Britten tot nu toe hebben gestemd, mag worden gedeeld.

Alle informatie die de stembusgang in het VK mogelijk kan beïnvloeden moet wachten tot 23.00 uur (22.00 uur Britse tijd). Tussentijdse peilingen mogen zelfs pas worden gedeeld als men ook in Gibraltar, onderdeel van de Gemenebest, heeft gestemd. Dat is zondagavond om 23.00 uur (Nederlandse tijd).

Landelijke opkomstcijfers: iets lager dan vijf jaar geleden

Om 13.30 uur lag de landelijke opkomst voor de verkiezingen rond 14 procent, meldt onderzoeksbureau Ipsos. Vijf jaar geleden was dat rond dezelfde tijd ongeveer 1 procentpunt meer. In 2014 kwam de opkomst uiteindelijk uit op ruim 37 procent.

Stemmen kan in Nederland nog tot vanavond 21.00 uur. Direct daarna maakt Ipsos een exitpoll bekend, de officiële uitslagen mogen pas vanaf zondag bekend worden gemaakt.

Ongeveer 63.000 stemmers in het buitenland

Nederlanders woonachtig in het buitenland kunnen voor deze verkiezingen stemmen op Nederlandse kandidaten. Om mee te kunnen doen, moesten zij zich eerst eenmalig registeren als kiezer in het buitenland. Stembiljetten voor de Tweede Kamer en de Europese verkiezingen worden daarna standaard opgestuurd. Ingevulde stembiljetten moeten vervolgens opgestuurd worden naar Den Haag of de ambassade in het desbetreffende land, de ambassades sturen de stemenveloppen dan door. De enveloppen moesten uiterlijk vandaag binnen zijn.

Ongeveer een miljoen Nederlanders in het buitenland zijn stemgerechtigd in Nederland, zo'n 63.500 van hen lieten weten voor de Europese verkiezingen te willen stemmen. Hoeveel van hen daadwerkelijk hebben gestemd, is nog niet duidelijk. In 2014 hadden ongeveer 21.000 Nederlanders aangegeven voor Europa mee te willen stemmen, 16.000 deden dat ook uiteindelijk.

Het Europees parlement bestaat uit fracties met partijen uit allerlei lidstaten. In deze video leggen we uit hoe dat werkt

De stemaanvragen uit het buitenland kwamen in totaal uit 184 verschillende landen. De meeste aanvragen kwamen uit Duitsland (12.000), België (10.000) en Frankrijk (5.800). Ook ontving de gemeente Den Haag een enkele aanvraag uit de Bahama’s, Groenland, Syrië en Vaticaanstad. Stemmers in Curaçao, Aruba en Sint-Maarten moesten zich van tevoren aanmelden, inwoners van Bonaire, Sint-Eustatius en Saba hoefden dat niet.

Met je hond naar het stembureau

Hoe maak je het stemmen een beetje leuk? Je neemt je hond mee naar het stembureau, maakt een foto waar niet alleen de hond maar ook een bord met 'polling station' op staat en deelt die op sociale media met de hashtag #dogsatpollingstations.

Het is inmiddels een traditie geworden tijdens verkiezingen in het VK, die ook vandaag weer veelvuldig gevolgd wordt. Op Twitter is de hashtag dan ook trending in het VK.

Twitter avatar MissJelby Julia S Been waiting for this moment since we got Olive. #dogsatpollingstations https://t.co/GAbiOuvvl6

Sommige Twitteraars geven er meteen een stemadvies bij:

Twitter avatar FionaBawdon Fiona Bawdon Parliamentary democracy crumbling around our ears, but some traditions are worth preserving #dogsatpollingstations https://t.co/zcVYtS67uY

Tussentijdse opkomst in de grote steden bekend

Ongeveer 10,5 procent van de Amsterdammers had rond 13.00 uur gestemd. Dat is iets meer dan bij de laatste Europese verkiezingen in 2014, toen had rond dezelfde tijd 8,7 procent van de stemgerechtigden in de hoofdstad de stembusgang gemaakt. De uiteindelijke opkomst was destijds 35,7 procent.

De stembussen in Nederland zijn vanaf 7.30 uur open. Het klimaat aanpakken kan alleen via Europa, zeggen ze in Wageningen.

In de andere grote steden gaat het iets beter. De tussentijdse opkomst in Rotterdam lag met 11,9 procent ietsje hoger dan in Amsterdam. In Den Haag ging tot nu toe 13,7 procent naar de stembus, in Eindhoven 13 procent. Het hoogste opkomstpercentage in de grote steden tot nu toe werd in Utrecht gehaald, daar ging 15,8 procent al stemmen.

De laatste verkiezingsnieuwtjes in onze nieuwsbrief

Meer lezen over de verkiezingen in Europa? Schrijf u hier in voor de nieuwsbrief NRC Europa, om op de hoogte te blijven van de verkiezingen in andere landen, de uitslagen en de coalitievorming.

Nederland naar de stembus - dat ziet er zo uit

Vijf jaar geleden stemde 37,3 procent van de Nederlanders bij de Europese verkiezingen. Daarmee bleef Nederland achter op het Europees gemiddelde van 42,6 procent.

Prominenten brengen hun stem uit

Meerdere Nederlandse lijsttrekkers en andere prominente politici hebben vanmorgen al gestemd. PVV-leider Geert Wilders deed dat in de wijk Duindorp in Den Haag. De partij werd daar bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2017 de op één na grootste, na de VVD. In dezelfde stad bracht ook Jesse Klaver van GroenLinks zijn stem uit, in het Huis van Europa. Hij bracht zijn pasgeboren zoon mee.

Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet stemde donderdagmorgen in de Posthoornkerk in het centrum van Amsterdam. De leider van D66 Rob Jetten stemde niet in de Randstad, maar op driehonderd meter van de grens van Duitsland, in het Gelderse Millingen.

Ook eurocommissaris Frans Timmermans en lijsttrekker voor de PvdA was er vanmorgen vroeg bij, hij stemde in Heerlen.

Ook de Britten mogen naar de stembus

Het Verenigd Koninkrijk is naast Nederland het enige andere lidstaat waar vandaag al wordt gestemd. De stembussen gingen daar zojuist om 08:00 uur (Nederlandse tijd) open. In de Britse polls doen de Conservatieven, de partij van premier Theresa May, het vooralsnog slecht vanwege de Brexit-crisis.

Analisten voorspellen dat een verlies bij de Tories met name positief zal uitpakken voor nieuwkomer Nigel Farage met zijn Brexit Party, die nu bovenaan staat. De officiële uitslagen van het VK volgen net als in Nederland zondag pas. Maar een eventueel verlies van de Tories in de exitpolls zou premier May verder onder druk kunnen zetten om op te stappen.

Ook Labour staat er in de peilingen vooralsnog niet erg goed voor. De oppositiepartij hoopt als tweede te eindigen, schrijft The Guardian, maar volgens recente peilingen is het ook goed mogelijk dat Labour het met een derde plaats moet doen.

Bij de vorige Europese verkiezingen in 2014 werd de partij UKIP van Farage met 27 procent de grootste. In december vorig jaar verliet hij die partij.

Ongeveer 47 miljoen Britten zijn stemgerechtigd. Zij mogen in totaal 73 Europarlementariërs naar Brussel sturen, maar de vraag is of die vertegenwoordigers lang zullen blijven zitten. Vooralsnog treedt het VK uiterlijk eind oktober uit de EU. Dat had oorspronkelijk op 29 maart al moeten gebeuren waardoor de Britten dan ook niet mee zouden doen aan de verkiezingen. Begin mei werd door de vertraagde Brexit duidelijk dat de Britten, tot tegenzin van veel Britse parlementariërs, toch echt mee moesten doen.

Bekijk ook: Waarom Nederland de Britten zal missen na de Brexit

Stembussen open, Castricum mag als eerste

De eerste Nederlandse stembus die vannacht is geopend, staat op station Castricum. Reizigers konden daar vanaf middernacht terecht. Stembussen op de stations van Breda, Nijmegen, Roermond, Zwijndrecht en Meppel zijn sinds 05:30 uur open. In totaal kan vandaag op 63 stations worden gestemd. Wie buiten zijn of haar gemeente wil stemmen, heeft behalve een stempas ook een kiezerspas nodig.

In totaal mogen ruim 13 miljoen Nederlanders vandaag stemmen - ook inwoners van Bonaire, St. Eustatius en Saba hebben stemrecht. De officiële uitslagen worden zondagavond pas naar buiten gebracht, wanneer alle lidstaten hebben gestemd.

Het station van Castricum, waar vanaf middernacht al kon worden gestemd. Foto Evert Elzinga/ANP

Welkom in dit blog

Welkom bij een nieuw blog over de Europese verkiezingen, op de dag dat Nederlanders naar de stembus mogen. Stembureaus openen in Nederland om 07.30 uur en sluiten om 21.00 uur. Dan wordt ook de eerste exitpoll verwacht.

Lees in het 'smoelenboek' op welke Nederlandse lijsttrekkers je kunt stemmen

Behalve in Nederland wordt vandaag ook in het Verenigd Koninkrijk gestemd. In de meeste andere EU-lidstaten gaan inwoners op zondag 26 mei stemmen. Definitieve uitslagen in de landen afzonderlijk, ook Nederland, worden pas vanaf zondagavond 23.00 uur bekendgemaakt. Dan wordt ook de totaaluitslag duidelijk.

Alles wat je moet weten over deze EU-verkiezingen