Recensie

Recensie Theater

Theater op de grens van extase en pornografie

Holland Festival De Spaanse theatermaker Angélica Liddell liet zich inspireren door de roman van Nathaniel Hawthorne. Maar verwacht geen beschaafde toneelbewerking.

Angélica Liddell in haar voorstelling The Scarlet Letter
Angélica Liddell in haar voorstelling The Scarlet Letter Foto Bruno Simao
    • Kester Freriks

Omstreden was ze van begin af aan, de Spaanse theatermaakster, danseres en performer Angélica Liddell (53). Haar werk beweegt zich op de grens van religieuze extase en pornografie, uitbundige overdaad en verstilde esthetiek. Hoe rauw vaak ook, het theatrale effect is intens.

Voor haar nieuwste voorstelling The Scarlet Letter (De rode letter), die in december in Orléans in première ging, dient de gelijknamige roman uit 1850 van de Amerikaanse schrijver Nathaniel Hawthorne tot inspiratiebron. Het boek begint met een scène die Liddell wel móét aanspreken: het is 1650 in een kleine nederzetting bij Boston aan de oostkust van Amerika. Voor een jonge, sterke vrouw is dit de dag des oordeels: ze staat op het schavot, een baby in haar armen. Ze heet Hester Prynne en wordt beschimpt en beschuldigd van overspel, waarvan de baby het bewijs is. Zij is getrouwd, maar haar echtgenoot verblijft nog in Engeland. Ze weigert de naam van de vader te noemen. Rondom haar een menigte van ijzig puriteinse Engelsen die hun vaderland zijn ontvlucht omdat de Anglicaanse Kerk te vrijzinnig katholiek zou worden. En uitgerekend deze vrouw onttrekt zich aan hun moraal.

Eigenlijk verdient ze de doodstraf, maar de magistraten komen tot een milder oordeel: ze borduren met gouddraad op haar borst de letter ‘A’, scharlakenrood, de ‘A’ van Adultry, overspel. Dit stigma is het ultieme teken van haar zondigheid. „Wij zijn de zwarte bloemen van een geciviliseerde samenleving”, schrijft Hawthorne. Amerika, het land van belofte, is ook het land van verstikkende protestantse hypocrisie.

Liddells voorstelling, waarin ze zelf de heldin vertolkt, is een tirade tegen hypocrisie. Die is in haar visie niet alleen van eeuwen her, die heerst nog steeds. In Wenen was de voorstelling te zien tijdens de Wiener Festwochen in een voormalige kazerne.

Ku Klux Klan

De voorstelling opent met een naakte man en vrouw die als Adam en Eva leven in het paradijs. Dan komen in het zwart geklede acteurs op, gekleed als angstaanjagende Ku Klux Klan-leden. Ze verjagen Adam en Eva uit het paradijs, als symbool van de zondeval. Nu verschijnt Liddell als Hester Prynne. Ze draagt een zwarte, wijd uitstaande rok met daarop een strak bovenlijf, als toonbeeld van rigide godsdienstigheid. De scharlaken ‘A’ fonkelt op haar borst. Op de achterwand verschijnen woorden en namen die met ‘A’ beginnen: De A van Art, van Angel, van Amerika, van Angélica, van Antonin Artaud. En dus ook de A van Afvallige.

The Scarlet Letter van Angélica Lidell Foto Bruno Simao

De acteurs werpen hun kostuum af en dansen naakt om Liddell heen, als hedendaagse putti. Plechtstatige barokmuziek klinkt. Liddell provoceert: de naakte mannen dragen boeketten bloemen tussen hun billen en tonen die schaamteloos aan het publiek. Hun torso’s glanzen. Liddell neemt hun geslacht ter hand alsof ze dat keurt. Het wordt nog een graadje erger wanneer zij voor de mannen knielt en de een na de ander een vlugge seksuele daad verricht met haar mond.

Als in vervoering zingtzegt Liddell haar tekst: „Het is te betreuren dat de god Pan, dit wonderbaarlijke symbool van mannelijke kracht en seksuele lust nooit meer wordt afgebeeld terwijl hij dieren, jongelingen en nimfen penetreert. Nooit meer zien we de knaap Eros, geheel ontkleed, die zijn vinger steekt in de vagina van Venus. Het prudente ontkent de obsceniteit van geslachtelijke voortplanting. Het versluiert dat leven en liefde hun genitale oorsprong vinden in begeerte, in de even vuige als heilige bewegingen tussen penissen en vulva’s.”

Dit stuk bevat naaktheid, die in tal van scènes voor het publiek onaangenaam kan zijn

In het programma worden de toeschouwers gewaarschuwd: „Dit stuk bevat naaktheid, die in tal van scènes voor bezoekers/sters onaangenaam kan zijn.” Dat is beschaafd uitgedrukt. Als Liddell opeens haar zwarte rok optrekt en daaronder naakt blijkt te zijn, opent ze haar benen en mag een van de dansers als de knaap Eros zijn intieme daad verrichten.

Zwarte gal

In Madrid heeft Liddell haar eigen gezelschap, het Atra Bilis Teatro, dat zoveel betekent als ‘theater van de zwarte gal’. Ze maakte controversiële voorstellingen als You Are My Destiny en El sindrome de Wendy (Het syndroom van Wendy) over de vermoorde kinderen op het Noorse eiland Utøya die voor eeuwig kind blijven, en daardoor verlost zijn van de vloek van volwassen worden. Dat is een schokkende gedachte.

In The Scarlet Letter neemt ze een vergelijkbaar extreem standpunt in: puritanisme komt voort uit onze geheime genotzucht en verholen erotiek. De gevallen vrouw geldt als lustobject: iedereen projecteert zijn of haar heimelijke seksuele fantasieën op haar. Daarom moet ze gestraft worden.

Het is opmerkelijk dat Liddell onze tijd puriteins noemt, want seksuele openheid viert hoogtij. Dat denken we. Maar de kuisheid van nu is niet rauw, betoogt ze, die is er een van delicate lingerie en hoge hakken. Dit alles zorgt er nog steeds voor dat vrouwen onveranderd slachtoffer worden van mannen met oververhitte seksualiteit.

Liddells held is de Franse theatervernieuwer Antonin Artaud (1896-1948), wiens portret groot in beeld verschijnt. Een naam met twee ‘A’s’. Hij bepleitte het rauwe theater dat onze diepste driften en angsten uitbeeldt. En dat is precies wat Liddell ook doet. Verwacht geen beschaafde toneelbewerking van Hawthornes roman, maar een rituele performance die op hallucinerende wijze de gevolgen toont van verdrongen erotiek.

Het contrast tussen het zwart van Liddells kostuum en de naakte mannen is prachtig theatraal: de vrouw is onbereikbaar, maar ook zij is naakt onder haar rokken. In een van de mooiste scènes komt Liddell van diep achter het toneel op tussen het ene na het andere felrode theatergordijn. „Ons leven is een schreeuw om oneindige liefde”, luidt haar tekst. „Wij offeren onze onschuld om die liefde te vinden. Daarin ligt de bron van alle kwaad.”

The Scarlet Letter door Angélica Liddell. 8/6 en 9/6 in Internationaal Theater Amsterdam. Inl: hollandfestival.nl