‘Nee’ hoeft niet uitgesproken te zijn

Voorstel nieuwe zedenwet Seks met iemand die dat niet wil, wordt strafbaar. Een stap vooruit voor slachtoffers, aldus experts. Zedenadvocaten vrezen een schemergebied.

Volgens de nieuwe wet is seks met iemand die dat niet wil strafbaar.
Volgens de nieuwe wet is seks met iemand die dat niet wil strafbaar. Foto Phil Nijhuis

Een slachtoffer van een zedendelict moet in Nederland nu wel wat meer doen dan ‘nee’ zeggen. „No means no gaat niet op in ons strafrecht”, zegt Kai Lindenberg, hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij adviseerde de overheid de afgelopen jaren over het herzien van de zedenwet.

Want de bestaande wetgeving is niet meer van deze tijd, vindt ook minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA), die woensdag in een brief aan de Tweede Kamer een wetsvoorstel aankondigde dat eind dit jaar of begin volgend jaar zal worden ingediend. Grapperhaus schrijft over „gedrag dat in de samenleving sterker wordt afgekeurd dan voorheen, maar waarvoor de strafrechtelijke bescherming op onderdelen tekortschiet”.

Volgens de nieuwe wet is seks met iemand die dat niet wil strafbaar. En ‘nee’ volstaat om dat duidelijk te maken. ‘Nee’ hoeft niet eens met woorden te zijn gezegd, schrijft Grapperhaus. Van strafbaarheid is „ook sprake als een ‘nee’ niet helder wordt uitgesproken, maar de onvrijwilligheid van de ander wel uit de feiten of omstandigheden behoort te worden afgeleid”.

Om een verdachte veroordeeld te krijgen, moet de seks volgens de huidige wet nog behalve ‘onvrijwillig’ ook ‘onvermijdbaar’ worden bevonden – het slachtoffer moet gedwongen zijn en niets anders hebben kunnen doen. „Hij of zij moet bijvoorbeeld met de dood bedreigd zijn”, zegt Lindenberg. Ook moet de verdachte aantoonbaar van die onvermijdbaarheid op de hoogte geweest zijn.

Lees ook: #MeToo gaat door. Want nog steeds wordt er weggekeken

Wegduwen, huilen, ‘nee’ zeggen

De belangrijkste verandering in de door Grapperhaus voorgestelde zedenwet is dat de verdachte om veroordeeld te worden „redelijkerwijs had moeten vermoeden” dat het slachtoffer het niet wilde, zegt Lindenberg. „De verdachte zou signalen gekregen moeten hebben op basis waarvan hij onderzoek had moeten verrichten”, zegt Lindenberg. „Wegduwen, huilen, ‘nee’ zeggen.”

Als het slachtoffer zich daarna niet verder verzet en de verdachte geen vragen meer stelt, kan hij alsnog strafbaar zijn. „Iets soortgelijks zien we bij heel andere misdrijven ook terug”, zegt Lindenberg. „Bij heling bijvoorbeeld. Als je iets koopt op Marktplaats waarvan je had kunnen weten dat het gestolen was, bijvoorbeeld omdat het veel goedkoper was dan normaal. Je had onderzoek moeten verrichten naar de situatie.”

Willy van Berlo van Rutgers, kenniscentrum voor seksualiteit, gelooft dat slachtoffers zich gesterkt zullen voelen door de nieuwe wet. „Slachtoffers denken vaak: ik heb me niet verzet dus ik heb er zelf ook schuld aan. Straks staat in de wet dat verzet niet per se een voorwaarde is. Dat verlaagt de drempel om aangifte te doen.”

Het is „een stap vooruit” voor slachtoffers die ‘bevriezen’, zegt Van Berlo. Dat is het verschijnsel waarbij slachtoffers helemaal niets doen als zij worden verkracht – dat gebeurt volgens experts in 60 tot 70 procent van de gevallen. „Mensen die dat meemaken, hebben door deze wet meer kans dat de dader wordt veroordeeld”, zegt Van Berlo. „Als uit het onderzoek zou blijken dat het slachtoffer tijdens de seks helemaal niets deed, kan de rechter nu zeggen: ‘Heb je wel gevraagd of ze het oké vond?’”

De mogelijke wetswijziging, zegt Lindenberg, is bekeken met „een maatschappelijke bril” een gebeurtenis van aanzienlijk belang. „Een stap van deze grootte heeft zich bij deze delicten eigenlijk maar één keer voorgedaan, toen in 1991 ook verkrachting van mannen en getrouwde vrouwen strafbaar werd.”

Lees ook over de Nederlandse app LegalFlings: Seks? Eerst even een contract tekenen

Maar advocaat Bart Swier, die vaak verdachten van zedenmisdrijven verdedigt, vreest straks een „schemergebied”. „Wat betekent het precies, dat je iets zou moeten weten? Is dat als je allebei tien bier hebt gedronken en je met een kater wakker wordt? Behoorde je dan eigenlijk te weten dat je het niet had moeten doen?”

Jonge jongens

En Ivonne Leenhouwers, ook zedenadvocaat, vraagt zich af of jonge jongens de dupe kunnen worden van de nieuwe wet. „Jongeren communiceren soms heel slecht. Die kunnen onder deze wet veroordeeld worden voor niet genoeg checken.” Zedendelinquenten vinden vaak moeilijk een baan omdat zij geen Verklaring Omtrent Gedrag krijgen.

Dat is een terechte zorg, zegt hoogleraar Lindenberg. „In ieder geval moet de rechter ook de leeftijd en de capaciteit van de verdachte meerekenen. Als een jongen van 16 dat niet had kunnen vermoeden, speelt dat een rol.”

Zal een nieuwe zedenwet leiden tot meer veroordelingen? Landen met soortgelijke wetgeving willen volgens Lindenberg een nieuwe maatschappelijke mentaliteit realiseren. Maar ook met de nieuwe wetgeving zijn het zaken die bewijsrechtelijk heel lastig liggen. „In veel gevallen is het nog altijd het woord van het slachtoffer tegen het woord van de verdachte”, zegt Lindenberg. Advocaat Leenhouwers: „De verdachte kan altijd nog zeggen dat hij geen traan heeft gezien.”