Gaat de moderne werknemer straks weer als vanouds inklokken?

Overuren Een recent arrest verplicht werkgevers werkuren van personeel bij te houden. In Nederland wordt overwerken steeds gewoner.

Een fabriek in 1920. Een objectief systeem om te meten hoeveel uren werknemers maken is volgens het Europees Hof van Justitie hard nodig.
Een fabriek in 1920. Een objectief systeem om te meten hoeveel uren werknemers maken is volgens het Europees Hof van Justitie hard nodig. Foto Hollandse Hoogte

Je associeert het met fabrieken en lopendebandwerk: de prikklok. Bij binnenkomst een kaart afstempelen, bij weggaan opnieuw – hét symbool van een tot loonslaven verworden arbeidersklasse. Toch heeft het Europees Hof van Justitie vorige week bepaald dat bedrijven een prikklok moeten hebben, of een moderne variant ervan. Volgens het Hof is een objectief systeem om te meten hoeveel uren een werknemer dagelijks en wekelijks maakt hard nodig. Alleen zo kun je secuur overwerk bijhouden en zien of de minimale rusttijd in acht wordt genomen.

Gaat de moderne werknemer weer terug in de tijd?

Eerst nog even dat oordeel van het Europese Hof. Dat kwam tot zijn besluit door een zaak die was aangespannen door een Spaanse vakbond. Aanleiding was een conflict met een lokale afdeling van Deutsche Bank over gewerkte (over)uren. De bank hield die niet structureel bij. Personeel dat uitbetaling claimde, miste bewijs.

De verantwoordelijkheid voor het bijhouden van werkuren ligt bij de werkgever, aldus het Hof. EU-lidstaten moeten werkgevers verplichten daarvoor een objectief en betrouwbaar systeem op te zetten. Alleen zo kunnen werknemers „daadwerkelijk gebruik maken van de rechten die zij hebben”.

Dit betekent overigens niet dat Nederlandse bedrijven nu haastig een methode moeten bedenken om gewerkte uren van hun werknemers vastleggen. Officieel moeten ze dat namelijk allang doen. In de Arbeidstijdenwet is vastgelegd hoeveel uren een medewerker maximaal per dag en week mag werken, hoeveel rust zij of hij minimaal moet houden, en bijvoorbeeld dat een werknemer recht heeft op pauze. In diezelfde wet staat óók dat werkgevers de werkuren moeten registreren.

Om het wat ingewikkelder te maken: deze wet geldt alleen voor wie minder dan drie keer het minimumloon verdienen. Dat is tegen de 59.000 euro bruto per jaar. Werknemers die méér verdienen, hebben geen maximale werktijd, tenzij ze onder een cao vallen waarin zulke afspraken zijn gemaakt. „Zij kunnen dus niet zeggen: ik heb nu veertig uur gewerkt, het is mooi geweest”, zegt arbeidsrechtadvocaat Edith Franssen van Loyens & Loeff. „Je kunt ook zeggen: bij een dermate hoog salaris horen bepaalde verantwoordelijkheden.”

Ter vergelijking: in 2017 had een half miljoen huishoudens (nog geen 7 procent van het totaal) een besteedbaar inkomen van meer dan 50.000 euro.

Uren noteren in een schriftje

Werkgeversorganisatie VNO-NCW liet in reactie op de uitspraak van het Europese Hof aan RTL Z weten dat in Nederland voldoende geregeld is in de Arbeidstijdenwet. Is het bij een werkgever toch niet helemaal op orde, dan raadt VNO-NCW aan samen op zoek te gaan naar „praktische oplossingen” in plaats van nieuwe regelgeving.

Ook vakbond FNV vindt dat de uitspraak „op hoofdlijnen” niet veel uitmaakt voor Nederland. Maar, zegt FNV-beleidsadviseur Ellen van der Cruijsen, de Arbeidstijdenwet stelt nu nauwelijks ‘vormeisen’. Met andere woorden: over hóé die werkuren moeten worden bijgehouden – in een schriftje, een Excelbestand of een geavanceerder systeem – zegt de wet niets. Terwijl het Europees Hof ‘een objectieve en betrouwbare methode’ voorschrijft. En de vraag is of een Excelbestand als administratiesysteem, wat Van der Cruijsen geregeld tegenkomt, dan afdoende is.

In bedrijfstakken waarin strenge veiligheidseisen gelden, zoals de transportsector, zijn die systemen er over het algemeen wel, ziet Linda Jacobs, arbeidsrechtadvocaat bij Alex Advocaten. Chauffeurs rijden rond met een kastje waarmee geregistreerd wordt hoe lang ze rijden en wanneer ze pauze houden. „Er zijn in die sector veel controles en er worden ook regelmatig boetes opgelegd.”

Overwerkte managers

In andere branches is het precies bijhouden van gewerkte uren minder vanzelfsprekend. Terwijl overwerken in Nederland wél steeds gewoner wordt. In de Enquete Beroepsbevolking vraagt het Centraal Bureau voor de Statistiek werknemers tussen de 15 en 75 jaar of ze nooit, soms of regelmatig overwerken. Vorig jaar gaf ruim 29 procent van de ondervraagden aan regelmatig over te werken. Onder managers is dat percentage het hoogst: 58 procent van hen zegt regelmatig langer door te werken.

Ook onder mensen met ‘pedagogische beroepen’, zoals docenten en onderwijsassistenten, is het percentage overwerkers relatief hoog. In die sector zegt bijna 44 procent van de werkenden geregeld over te werken. Overigens geeft ook ruim eenderde van de werknemers in die enquête aan helemaal niet over te werken.

Een werkgever mag werknemers vragen overwerk te doen „binnen het redelijke”, zegt Jacobs. Wat redelijk is, hangt af van het soort werk en de situatie. Nadert bijvoorbeeld een belangrijke deadline, dan mag een werkgever flexibiliteit verwachten. Jacobs: „Al moet je altijd oog hebben voor persoonlijke omstandigheden.” Overwerk is overigens pas officieel overwerk (en dus werk waarvoor extra betaald moet worden) als een baas er expliciet om gevraagd heeft. Uit jezelf elke dag een uurtje langer op kantoor blijven zitten, is dus geen overwerk.

En ook dan is er nog zoiets als goed werkgeverschap, zegt Jacobs. „Van een werkgever mag je wel verwachten dat hij in de gaten houdt of iemand uit zichzelf heel hard werkt en misschien structureel te veel uren maakt.”

Hetzelfde geldt voor werknemers die vanwege hun hoge salaris niet gebonden zijn aan de Arbeidstijdenwet, zegt advocaat Franssen. Zij kent verschillende zaken waarin een werknemer de werkgever vanwege structurele overvraging aansprakelijk stelde voor zijn of haar burn-out, en daarin in het gelijk werd gesteld. „Dus ook werkgevers met personeel dat buiten de Arbeidstijdenwet valt, kunnen hun werknemers niet jarenlang tachtig uur per week laten werken.”

Maar een prikklok zal ze niet beschermen.