In chaos vreten ‘oude’ partijen zichzelf op

Verenigd Koninkrijk May en Corbyn wilden eenheid binnen de Conservatieven en Labour. Maar door de ruzie over Brexit is ieder op drift. Nigel Farage profiteert. En het wachten is op May’s aftreden.

Ook Conservatieven die May trouw bleven, laten haar nu vallen.
Ook Conservatieven die May trouw bleven, laten haar nu vallen. Foto Kirsty Wigglesworth

Je kan er meer in lezen dan een bedrijfskundige miskleun. Deze week maakte Jamie Oliver bekend dat Jamie’s Italian, zijn restaurantketen failliet is. Optimistisch en energiek liet de chef twee decennia geleden zien hoe Europese stijl en Engelse bravoure prima samengingen. „Warme ciabatta met burrata en ’nduja-worst?” Oliver behoorde tot de rocksterren van Cool Britannia, van eind jaren negentig.

Inmiddels zijn Britten uitgekeken op zijn restaurants, staan bij Oliver de wallen onder zijn ogen en twijfelt hij, net als zoveel Britten, over wat er de afgelopen jaren precies is gebeurd. „Dit had ik nooit verwacht”, zei de 43-jarige televisiekok vorig jaar tegen de Financial Times, toen de noodlijdende keten al een kapitaalinjectie nodig had.

Nog iets dat Britten nooit hadden verwacht? Dat ze donderdag naar de stembus moeten om 73 nieuwe vertegenwoordigers te kiezen voor het Europees Parlement. Toen een krappe meerderheid van 17,4 miljoen Britten in juni 2016 voor uittreden stemde, werd aangenomen, ook in de hoogste kringen van de politiek, dat de Brexit een kwestie van maanden was om te regelen. Wie had gezegd dat drie jaar later de uitgang nog steeds niet zou zijn bereikt, werd voor gek verklaard. Brexit means Brexit had Theresa May verklaard als kersverse premier.

Die oneliner is een herinnering aan de tijd dat May invloed genoot. Nu is het wachten geblazen op haar aftreden. Deze week? Of begin juni pas? Een langer leven lijkt haar premierschap niet beschoren.

Poot stijf houden

Haar poging het parlement een vierde keer te laten stemmen over haar Brexit-plannen pakt desastreus uit. Haar plan Remainers bij Labour over de streep te trekken door een tijdelijke douane-unie en een stemming over een tweede referendum te beloven, is mislukt. Labour weet dat de poot stijf houden het einde van May en waarschijnlijk verkiezingen betekent.

Zelfs Conservatieven die haar de afgelopen jaren trouw bleven, laten haar nu hard vallen. „Het is tijd voor een frisse blik”, zei Lagerhuislid Vicky Ford.

May en Labour-leider Jeremy Corbyn zijn allebei voorstander van de Brexit. Maar beide leiders zijn niet bereid de prijs te betalen om uittreden te regelen: een breuk binnen hun partij. Als Corbyn en May ergens in de afgelopen jaren een monsterverbond hadden gesloten, was er waarschijnlijk een meerderheid geweest in het Lagerhuis voor een relatief zachte Brexit, waar het VK uit de politieke instellingen trad maar nauw verbonden zou blijven aan economische integratie. De pro-Europese kosmopolitische flank van Labour en de hardliners van Brexiteers bij de Tories waren afgesplitst.

In het Britse stelsel was zo’n politieke scheiding om de Europese breuk te bewerkstelligen onverkoopbaar. Bij beide partijen geldt een gelijke logica. Labour en de Tories winnen alleen verkiezingen als ze een brede kerk zijn die appelleert aan verschillende stromingen – van sociaal-democraten tot democratisch-socialisten bij Labour en van liberaal-progressieven tot maatschappelijk conservatieven bij de Tories.

Waar het niet over gaat: dat een op de vijf Britten in armoede leeft

May en Corbyn zochten naar manieren om eenheid te scheppen binnen hun partijen, maar juist door de ruzie over de Brexit zijn de stromingen binnen de politieke stammen op drift geraakt.

Lees ook: En wéér peuzelt Nigel Farage de gevestigde orde op

De flanken van het politieke spectrum profiteren. Dat blijkt uit peilingen voor de Europese verkiezingen. Nigel Farage en zijn Brexit Partij zullen vermoedelijk met afstand de grote winnaars zijn. De Liberal Democrats, de partij die zich de afgelopen jaren het felst heeft verzet tegen de Brexit, en Labour strijden in de meeste peilingen om de tweede plek, gevolgd door de Greens, die eveneens tegen de Brexit zijn. De partijen die stelling nemen in het diep verdeelde land floreren. En Labour en de Tories, die zo worstelden met het uittreden, zijn supernova’s, stervende sterren die zichzelf met het nodige spektakel opvreten.

In de laatste peiling van YouGov, dat in 2017 het dichtst bij de verkiezingsuitslag zat, halen de Tories 7 procent van de stemmen, een dieptepunt. Labour en de Conservatieven komen bij YouGov samen tot een vijfde van de stemmen. Zulke impopulariteit van Labour als de Conservatieven is ongekend. De laatste keer dat een van de partijen niet regeerde, was tijdens het liberale bewind van Herbert Asquith in 1915.

En dus gaan discussies rondom het Paleis van Westminster over de kracht van Farage. Kan hij meer zijn dan een proteststem en ook bij eventuele Lagerhuisverkiezingen tientallen zetels kapen? Het gaat over de vraag of de LibDems, Greens, Schotse en Welshe nationalisten een pro-Europees blok kunnen vormen als tegenwicht.

Ondergang van bedrijven

Waar de gesprekken amper over gaan is de ondergang van British Steel, een bedrijf met vijfduizend werknemers, dat het gebied rondom de staalwalserij bij Scunthorpe in Lincolnshire, het graafschap met het hoogste percentage aan Leave-stemmer, hard treft. „Als wij op 29 maart uit de EU waren getreden, hadden wij deze industrie van strategisch nationaal belang kunnen redden”, zei Richard Tice, voorzitter van de Brexit Partij in een filmpje op sociale media

Het gaat ook niet over het rapport van Philip Alston, de VN-rapporteur armoede. Alston is vernietigend over de bezuinigingen van de Conservatieven, sinds 2010. De rapporteur rept over ideologisch gedreven bezuinigingen die „tragische gevolgen” hebben. „De lijm die de Britse maatschappij samenhield sinds de Tweede Wereldoorlog is bewust verwijderd en ingeruild voor een hard en onverschillig ethos.” Een op vijf Britten zou volgens hem in armoede leven.

Jamie Oliver kan aan de duizend man personeel die nu werkloos worden uitleggen waar het misging. Huurkosten stegen te hard, net als de prijzen van Italiaanse ingrediënten. De kok weet hoe hij zijn reputatie kan redden: doorgaan met populaire campagnes om schoolmaaltijden te verbeteren, doorgaan met relaxte televisieprogramma’s maken. Britten doen niet moeilijk over sterren een tweede kans gunnen.

Voor de Britse politiek is het lastiger. Zodra May aftreedt, begint bij de Tories een leiderschapsverkiezing. Boris Johnson? Dominic Raab, de voormalige Brexit-minister? Penny Mordaunt, de nieuwe minister van Defensie? Of de pro-Europese Rory Stewart? De zomer zal beheerst worden door debatten en twisten over hun standpunten. Zijn zij voor een harde of zachte Brexit? Zien zij No Deal als een eventuele optie als de deadline van 31 oktober nadert? Willen zij een referendum of niet, zijn zij bereid als nieuwe partijleider verkiezingen uit te schrijven om een eigen mandaat te bemachtigen?

De afgelopen drie jaar moesten Britten, door hun eigen handelen, deze discussies iedere dag lezen in hun kranten en aanhoren op radio en televisie. Nu zullen ze alles nog eens tot zich moeten nemen, in een ultieme beproeving van hun geduld.