Barbara Hannigan zingt/dirigeert in het Concertgebouw

Foto Marco Borggreve

‘Zoeken naar leermeesters is de kern van het bestaan’

Sopraan/dirigent Barbara Hannigan wil zangtalenten de weg wijzen door het doolhof van de muziek. Morgenavond dirigeert ze in Stravinsky’s ‘The Rake’s Progress’.

„Kunnen we deze maat smarmy doen?” Dirigent en sopraan Barbara Hannigan haalt de baton als een kam achteloos door het lange haar, maar wanneer ze haar ogen losmaakt van de partituur, stuit ze op vragende blikken van de musici uit het Ensemble Ludwig.

„Smarmy”, zegt ze, „hoe vertaal je dat?” Niemand die het weet. „Smerig?” oppert een violist. „Smmmeeerègggg!” Hannigan proeft het woord. „Klinkt goed. Doen we.”

Met vier jonge zangers zitten ze midden in het tweede bedrijf van Stravinsky’s opera The Rake’s Progress, die morgen te horen zal zijn in het Concertgebouw in Amsterdam. Het orkest schildert kleuren van nachtelijk Londen, het duistere domein van plattelandsjongen Tom die zonder het zelf nog te beseffen zijn ziel heeft verkocht aan zijn duivelse knecht Nick, in ruil voor rijkdom en roem. Af en toe bekruipen hem gevoelens van wroeging en weerzin. Dan verlangt Tom naar de idyllische natuur waarin hij opgroeide. „Ontbind je noten, laat ze zwerven”, zingt hij tegen de zwijgende stad. „Al jouw muziek kan niet de leegte in mijn hart vullen.”

Welluidende woorden van dichters W.H. Auden en Chester Kallman, op even poëtische, neoklassieke noten van Stravinsky. „Bijna zeventig jaar oud”, zegt Hannigan. „Maar iedereen kan zich nu nog in dit verhaal vinden. Je zou zelfs kunnen zeggen dat we tegenwoordig elke dag voor de keuze staan onze ziel al dan niet aan de duivel te verkopen in een samenleving die drijft op geld, roem, dwingend consumentisme. Welke compromissen sluit je? Dat is een vraag die kunstenaars zich ook altijd moeten stellen.”

Onzekerheid

Reden genoeg om The Rake’s Progress te kiezen als aftrap voor ‘Equilibrium’, een initiatief waarbij mentor Hannigan jonge zangers wegen wil wijzen door het labyrint van de muziek. Want in het stemvak moet je met de nodige demonen afrekenen.

„Zo’n loopbaan brengt veel druk met zich mee. Sommigen weten daar niet mee om te gaan. Ze grijpen naar alcohol, drugs, slecht en veel eten, ze vertonen ego-gedreven gedrag of verzinken in depressies. Hoe goed ben ik? Wat kan ik? Die vraag is voor zangers lastig te beantwoorden. Het maakt ze onzeker. Velen voelen zich bedriegers die elk moment ontmaskerd kunnen worden.”

Daarom liet Hannigan het repeteerproces van de jonge talenten gepaard gaan met een drietal workshops van twee tot tien dagen, waarin beroemde musici vertelden over hun twijfels, onder meer sopraan Natalie Dessay en dirigenten Reinbert de Leeuw en Daniel Harding. „Ze voerden fascinerende gesprekken met deze jonge talenten over hun worstelingen, over hoe je met eenzaamheid omgaat, hoe je kunt zingen wanneer je verdrietig bent, of hoe je je teweerstelt tegen een brute collega die een blokkade in jou oproept. De les was ook dat je daarin niet alleen hoeft te staan. Sommigen denken dat hulp vragen zwakte toont. En vervolgens zonderen ze zich nodeloos af.”

Zoeken naar leermeesters is een kern van het bestaan, vindt Hannigan. „Dat kunnen ontmoetingen van vijf minuten zijn, of een band van twintig jaar, zoals in mijn geval met Reinbert de Leeuw. Hij belichaamt een hoeksteen van wijsheid en inzicht in mijn leven. Dat speuren, dat hoort bij zangers. Wij volgen onze hele loopbaan lessen. Wij zijn de eeuwige studenten van de muziek.”

Want aan de techniek moet voortdurend geschaafd worden, beaamt ze. „Het lichaam, ons instrument, verandert voortdurend. Vaak van dag tot dag. Daarin meegaan, vergt veel werk. Ik streef ernaar het beste in mezelf naar boven te halen, maar ik weet ook dat volmaaktheid niet bestaat. En eerlijk gezegd: die boeit me niet. In mezelf noch in de ander. Perfectionisme is in mijn ogen een ongezonde en verkrampte aandrang. Want volmaaktheid kun je niet afdwingen. Vergelijk het met in het water liggen. Wie ontspant, wie zich durft over te geven, die blijft drijven. Wie vecht, verdrinkt.”

The Rake’s Progress van Igor Stravinsky. Solisten, Cappella Amsterdam & Ensemble Ludwig o.l.v. Barbara Hannigan. 23/5 Concertgebouw A’dam.