Verwijt Cannes champagnesocialisme – impact heeft het wel degelijk

Filmfestival Cannes Het Franse filmfestival krijgt vaak het verwijt een links elitefeestje te zijn. Toch blijft het de plek om op de rode loper en op het witte doek racisme, ongelijkheid, vervuiling en het patriarchaat aan de kaak te stellen.

De Belgische actrice Sand van Roy, die de Franse filmtycoon Luc Besson van verkrachting beticht, keerde zich op de rode loper tegen de Gouden Palm voor filmlegende Alain Delon met een plaktatoeage: ‘Stop violence against women’.
De Belgische actrice Sand van Roy, die de Franse filmtycoon Luc Besson van verkrachting beticht, keerde zich op de rode loper tegen de Gouden Palm voor filmlegende Alain Delon met een plaktatoeage: ‘Stop violence against women’. Foto Christophe Simon/AFP

Politiek en genre, dat worden de steekwoorden voor het 72ste filmfestival, voorspelde president Pierre Lescure in april. Dat klopt. De competitie in Cannes snijdt grote, actuele kwesties aan. Zoals elk jaar eigenlijk, maar dit jaar worden ze opvallend vaak verpakt in genre: horror, misdaad, sciencefiction, film noir. Dat wijst op een groeiend gevoel van urgentie: filmmakers hopen wellicht op meer toegankelijkheid, een groter bereik.

Op Cannes’ rode loper etaleren modehuizen hun creaties, maar kan je ook voor het oog van de wereld je statement maken. Dit jaar werden er spandoeken ontvouwd tegen de moord op de Colombiaanse filmmaker Mauricio Lezama en tegen het Syrische regime. Cannes tolereert dat: men is allang blij dat het protest niet, zoals vorig jaar, gaat over het eigen vrouwonvriendelijke beleid. Al bleef ook dat niet uit: de Vlaams-Nederlandse actrice Sand van Roy, die de Franse filmtycoon Luc Besson van verkrachting beticht, keerde zich op de rode loper tegen de Gouden Palm voor filmlegende Alain Delon met een plaktatoeage: ‘Stop violence against women’. Delon heeft erkend dat hij – vroeger – een macho was die vrouwen sloeg.

Het kan niet uitblijven dat een turbulent decennium met een krediet-, immigratie- en klimaatcrisis, van Brexit, met populisme en Donald Trump, zich reflecteert in films. Cannes zwakte die politisering vorig jaar nog af – het gaat hier om filmkunst! – maar moedigt het dit jaar aan. De Mexicaanse juryvoorzitter en viervoudig Oscarwinnaar Alejandro González Iñárritu zette de toon met een afgemeten verklaring over haatzaaien tegen immigranten, waarna Jim Jarmusch dinsdag de doden liet herrijzen door fracking in The Dead Don’t Die. Bij Jarmusch zegevieren de zombies dankzij algehele apathie: terwijl ze zich tegoed doen aan mensendarmen toetert de televisie geruststellend dat fracking ‘banen oplevert, goede banen’.

De Franse misdaadfilm Les Misérables stelt verwaarlozing en politiegeweld in de banlieues aan de kaak. Debutant Mati Diop laat in haar sfeervolle spookfilm Atlantiques de geesten van Senegalese jongens die verdronken op weg naar Europa terugkeren naar Dakar om de parasitaire elite te teisteren: een projectontwikkelaar liet ze drie maanden werken zonder salaris. In Jessica Hausners sciencefictionfilm Little Joe ontpopt een genetisch gemanipuleerde papaverplant waarvan het stuifmeel mensen geluksgevoel moet bezorgen, zich tot een sekteleider die mensen in kalme, gevoelsarme zombies verandert – een glazige, overgestileerde film vol prikkelende ideeën. De Waalse gebroeders Dardenne blijken in topvorm met Le Jeune Ahmed, een semi-thriller die tot de allerlaatste seconde in het midden laat of de geradicaliseerde puber Ahmed een gruweldaad begaat. In de wilde magisch-realistische western Bacurau neemt een afgelegen dorp het op tegen corrupte Braziliaanse politici en gringo’s die massamoord beschouwen als een avonturenvakantie.

Zelfs de geheimzinnige Terrence Malick, bekend om zijn introspectieve fluisterfilms, komt dit jaar met een prachtige, eindeloos lange film met warempel een plot. A Hidden Life is een heiligenleven van de Oostenrijkse boer Franz, die in 1943 weigert de eed van trouw op Hitler te zweren, ook al leidt dat naar een anonieme dood onder de guillotine, ook al verstoot zijn dorp zijn gezin, ook al bieden zelfs de nazi’s hem eervolle compromissen. Is Franz’ koppigheid niet een vorm van hoogmoed? Malicks film blijkt een ijzersterk pleidooi voor martelaarschap. Kernzin: ‘Herkennen mensen het kwaad niet als ze het zien? Of zijn ze afgestompt door de misdaad, de schaamteloosheid?’ Franz’ offer heeft wel degelijk zin, in zijn Alpendorp Sankt Radegund althans.

De 82-jarige socialist Ken Loach is een genre op zich: in zijn aangrijpende melodrama Sorry We Missed You verwoest de nieuwe economie een gezin. Het nul-urencontract van thuisverzorger Abbie gunt haar slechts de keus tussen onmenselijkheid of onbetaald overwerk. Haar man Ricky hoopt zich uit de schulden te werken als pakketbezorger, maar ontdekt dat hij als ‘franchisehouder’ in feite een uitgebuite, rechteloze loonslaaf is. Loach hield na afloop een vlammend pleidooi voor meer bestaanszekerheid: „Ik zie hoe extreem-rechts profiteert van de groeiende woede, het ongenoegen en de vervreemding.”

Veel politiek dus – al zijn daar kanttekeningen bij te plaatsen. Cannes is de plek om in haute couture racisme, ongelijkheid, vervuiling en het patriarchaat aan de kaak te stellen. Je kan het festival dus afdoen als een links elitefeestje, een aflaat voor de rijken die tot niets verplicht en tot weinig leidt. Maar autocratische en populistische regimes nemen Cannes wel degelijk serieus.

Zo is China in Cannes vertegenwoordigd met een schitterend gestileerde misdaadfilm over een gedoemde gangster, The Wild Goose Lake van Diao Yinan. Stiekem werd ook gehoopt op Zhang Yimous One Second, die al was voorzien van het ‘drakenzegel’ van de censuur, maar in januari op de valreep van de Berlinale werd teruggetrokken. De partij besloot dat ‘het algemene thema niet tijdig is’, citeerde The Hollywood Reporter anonieme bronnen. One Second speelt zich af tijdens de Culturele Revolutie (1966-1976): een man en een vrouw zoeken in het verre stadje Dunhuang naar een mysterieuze propagandafilm waarin de omgekomen dochter van de man in een flits voorbij komt.

Yimous hersneden film mocht ook niet naar Cannes: hij is naar verluidt zo goed dat China een Gouden Palm vreest. En dat legt een verkeerd accent nu China het ideologische korset aanhaalt in aanloop naar het honderdjarige jubileum van de Partij; Zhang Yimou, die Beijings Olympische Spelen van 2008 zo wervelend regisseerde, doet de choreografie van dat jubileum.

De Braziliaanse regering van de rechtse populist Jair Bolsonaro liet van zijn kant begin mei weten dat filmmaker Kleber Mendonça Filho, nu in competitie met Bacurau, binnen dertig dagen 2,2 miljoen reaal aan subsidie (49.000 euro) voor zijn debuutfilm Neighbouring Sounds en andere filmprojecten moet terugstorten. Op basis van „exotische beschuldigingen zonder enig precedent”, aldus de filmmaker in Cannes.

Lees ook de column van Coen van Zwol uit Cannes: Tradities lijken zich nu tegen Cannes te keren

Kleber Mendonça is het zwarte schaap van rechts Brazilië sinds zijn Cannesfilm Aquarius. Op de rode loper van Cannes ontvouwde hij in 2016 spandoeken: de Braziliaanse president Dilma Rousseff was zojuist afgezet. Een staatsgreep, vond de filmmaker. Waarna rechts Brazilië een Twitteractie begon: #BoycottAquarius, en de vrij kuise film werd gekeurd voor 18 jaar en ouder. Dit jaar begint het treiteren al vóór Cannes. Je kan het filmfestival champagnesocialisme verwijten, maar impact heeft het wel degelijk.