‘Superbureaucraat’ treedt af

Mark Harbers Staatssecretaris Justitie en Veiligheid (VVD)

Mark Harbers was als bureaucraat „onbuigzaam als een strijkplank”. Dat brak hem bij misdaadcijfers over asielzoekers op.

Staatssecretaris Mark Harbers van Justitie en Veiligheid (VVD) in de Tweede Kamer, nadat hij zijn aftreden heeft aangekondigd. Naast Harbers Tweede-Kamervoorzitter Khadija Arib.
Staatssecretaris Mark Harbers van Justitie en Veiligheid (VVD) in de Tweede Kamer, nadat hij zijn aftreden heeft aangekondigd. Naast Harbers Tweede-Kamervoorzitter Khadija Arib. Foto David van Dam

‘Superbureaucraat’ Mark Harbers leek de kat met de negen levens. In zijn ruim anderhalf jaar als staatssecretaris van asiel en migratie liet hij vaker crises escaleren, maar ontsprong hij op het laatste moment de dans. Maar nu, terwijl van een migratiecrisis geen sprake is, treedt hij af vanwege een ogenschijnlijk kleine, maar zeer beladen kwestie.

Die kwestie gaat over ‘verhullende’ cijfers over de criminaliteit onder asielzoekers. In de jaarlijkse rapportage over asielzoekers, die vorige week werd gepresenteerd, stond een overzicht van de top-10 van misdrijven waarvan asielzoekers in 2018 werden verdacht, 4.600 in totaal. Naast die top-10 werd één extra categorie vermeld, de categorie ‘overig’. Met daarin duizend geregistreerde incidenten waarbij asielzoekers als verdachte werden aangemerkt.

Wat bleek? Onder die duizend ‘overige’ misdrijven vielen pogingen tot moord, verkrachting en zelfs kindermisbruik, ontdekte De Telegraaf na navraag bij de politie. De Tweede Kamer viel hard over Harbers heen. Hij zou het parlement onjuist – en in ieder geval onvolledig – hebben geïnformeerd. De cijfers zouden de realiteit ‘verdoezelen’.

Direct betuigde Harbers spijt. Hij zei dat „volstrekt onbedoeld een beeld is ontstaan als zouden er dingen niet gerapporteerd worden”. Maar alleen al die suggestie was pijnlijk: juist de VVD en Harbers presenteren zich als voorstanders van een hard asielbeleid, waarin expliciet geen ruimte is voor asielzoekers die strafbare feiten plegen.

Verrassende keuze

Mark Harbers begon zijn politieke carrière als gemeenteraadslid voor de VVD in Rotterdam, waar hij in 2007 wethouder werd. In 2009 maakte hij de overstap naar Den Haag. Tot 2017 was hij onder meer financieel woordvoerder in de Tweede Kamer. Met die lange staat van dienst kwam hij toch verrassend uit de bus als staatssecretaris op het ministerie van Justitie en Veiligheid in het kabinet-Rutte III.

Mensen die betrokken waren bij de formatie van Rutte III zeggen dat er overeenstemming was dat de VVD, de regeringspartij met het strengste migratiestandpunt, de staatssecretaris voor dat dossier zou leveren. De wens was om een bureaucraat voor de positie te vinden: iemand die zich niet zou laten meeslepen door de emoties die het onderwerp met zich meebrengt. En waar altijd schrijnende gevallen voorkomen.

Mark Harbers leek daarvoor de perfecte kandidaat. Maar vooraf had niemand voorzien dat hij zó bureaucratisch zou zijn. Hij bleek „onbuigzaam als een strijkplank”, zeggen ingewijden.

Lees ook: Tweede Kamer ziet ‘verhulling’ in misdaadcijfers asielzoekers

Dat het ministerie van Justitie en Veiligheid geen makkelijke plek zou worden, wist Harbers vooraf. Drie van zijn partijgenoten – Ivo Opstelten, Fred Teeven en Ard van der Steur – traden eerder af op hetzelfde departement vanwege het onjuist of onvolledig informeren van de Tweede Kamer. Wel had Harbers het tij – een beetje – mee: de hoge instroom van asielzoekers die in 2015 – het topjaar van de migratiecrisis – Nederland binnenkwamen, was bij zijn aantreden geluwd. Die instroom is sindsdien stabiel gebleven.

Toch kwamen er crises: het lot van de twee Armeense kinderen Lili en Howick hield heel Nederland bezig vorige zomer. Ze verdwenen en zouden al op een vlucht naar het geboorteland van hun moeder moeten zitten, toen Harbers ze met zijn discretionaire bevoegdheid op het allerlaatste moment toch een verblijfsvergunning gaf. Hij liet de situatie, zeiden boze tongen toen, onnodig escaleren.

Kort daarna speelde het debat over het migratiepact van Marrakesh, een afspraak tussen ruim honderdvijftig VN-lidstaten om migratie te beteugelen. Tegenstanders van ondertekening, met Forum voor Democratie en PVV voorop, verweten de voorstanders om de nationale controle op migratie uit handen te geven. Ook hier kwam de VVD, die zich juist wil profileren als streng, in het defensief. Het was Harbers die moest uitleggen waarom Nederland die afspraak steunde.

Kinderpardon

In januari moest Harbers ten slotte toegeven op het dossier waar hij zich lang zo ferm tegen had verzet: Rutte III besloot tot een eenmalig kinderpardon, na een draai van het CDA. Het kerkasiel, waarbij een uitgeprocedeerd Armeens gezin toevlucht had gezocht in een Haagse kerk, speelde daarbij een belangrijke rol. Ook die familie krijgt nu toch een verblijfsvergunning, ondanks expliciet verzet van Harbers.

In dat licht kan ook deze kwestie, waarover Harbers uiteindelijk struikelt, worden gezien: Harbers de superbureaucraat, die pas op het allerlaatste moment optreedt. Had hij de politieke gevoeligheid van deze criminaliteitscijfers onder asielzoekers eerder moeten aanvoelen? Juist op een departement dat de twijfelachtige reputatie heeft zijn bestuurders niet altijd goed te informeren?

Lees ook: Weer strandt er een VVD’er op log Justitie-ministerie

Maar in de wandelgangen fluisteren mensen ook een ander verhaal: Harbers zou het zelf beu zijn de precaire balans te moeten bewaren op een dossier waarbij ieder cijfer tot een landelijk debat kan leiden, en op een departement waar bewindspersonen het risico lopen te worden tegengewerkt door hun eigen ambtenaren.

Want hoewel Harbers herhaaldelijk zei dat er geen sprake was van „moedwillig verhullen” noch van „bewust achterhouden” van informatie, blijft die vraag in de lucht hangen, ook na de antwoorden van Harbers. „Ik moest vaststellen dat het niet alleen de gekozen wijze van rapporteren is”, zei hij, „maar dat er wel degelijk discussie is geweest over welke informatie er door die wijze zou wegvallen.” En: „Daar neem ik de verantwoordelijk voor, omdat ik vind dat de Kamer altijd recht heeft op de goede informatie.”

En zo verbond Harbers aan het eind van het debat de conclusie die hij ’s middags al had aangekondigd: hij nam de politieke verantwoordelijkheid en trad af.