Hoe de Braziliaanse man van zijn gewelddadige jaloezie afkomt

Geweld tegen vrouwen Braziliaanse vrouwen zijn op grote schaal slachtoffer van huiselijk geweld, soms met hun dood tot gevolg. In een praatgroep leren veroordeelde mannen omgaan met hun gevoelens. „Het slaan luchtte me op.”

Deelnemers aan een speciale praatgroep voor mannen, die tijdens wekelijkse bijeenkomsten proberen hun gedrag jegens vrouwen te veranderen.
Deelnemers aan een speciale praatgroep voor mannen, die tijdens wekelijkse bijeenkomsten proberen hun gedrag jegens vrouwen te veranderen. Foto Pilar Olivares

Toen Fabio dos Santos voor de zoveelste keer stomdronken van de cachaça (Braziliaanse witte rum) thuiskwam, had zijn vrouw er genoeg van. Woedend riep ze dat ze nu echt van hem wilde scheiden en Fabio zou, dreigde ze, zijn vijfjarige dochtertje niet meer zien. Bij de 32-jarige taxichauffeur sloegen de stoppen door. Hij begon zijn vrouw te slaan en duwde haar door de kamer. Hun dochtertje, wakker geworden van het geschreeuw, keek in de deuropening toe.

„Er kwam zoveel woede bij me naar boven. Ik had geen controle meer, het was alsof ik explodeerde!” Bam! Met zijn vuist slaat Dos Santos hard in de palm van zijn hand, het geluid vult de kleine ruimte waar zo’n tien mannen in een halve kring om hem heen zitten. Naast hem staart Nascimento Junior – met een grote tatoeage op zijn arm – naar de grond en knikt langzaam met zijn hoofd. „Herkenbaar”, mompelt hij.

Van een afstandje observeert psychologe Elaine Cordeiro de groep mannen en luistert aandachtig mee. „Ik werd aangehouden door de politie”, gaat Dos Santos verder en kijkt van onder zijn pet richting de muur. „Ik schaam me om dit te zeggen, en ik wil ook echt veranderen, maar op dat moment luchtte het slaan me op.”

De mannen zijn stil en schuiven met hun stoel. Iemand schraapt zijn keel. Allemaal zijn ze veroordeeld voor lichamelijke mishandeling van hun partner of ex-partner. Als onderdeel van hun straf volgen ze deze sessies in de zogeheten grupo reflexivo, een speciale praatgroep waarbij ze tijdens wekelijkse bijeenkomsten in het gerechtsgebouw van Rio onder leiding van een psycholoog, proberen hun gedrag te veranderen.

De praatgroep voor mannen komt samen in het gerechtsgebouw in Rio de Janeiro.

Foto Pilar Olivares

Een van de mannen sloot z’n vrouw op in huis en mishandelde haar. Een ander verbrandde de kleding van zijn ex uit woede. De mannen zijn tussen de dertig en vijftig jaar, voor het eerst in aanraking gekomen met justitie en hebben geen moorden gepleegd. De bijeenkomsten zijn verplicht en hebben een tijdsduur van vier tot zes weken.

„Ik vind dat de schuld niet altijd alleen bij ons mannen ligt”, zegt Philippe Barbossa (42), een van de ouderen in de groep. Ondanks een straatverbod wachtte hij zijn ex toch op bij haar huis en daar ging het mis. „Toen mijn vrouw er met een drugsdealer vandoor ging wilde ze dat ik helemaal geen contact meer had met mijn dochter en verzon ze een verhaal dat ik mijn dochter seksueel misbruikt had. Dat was een leugen, maar ze wilde met haar nieuwe partner en mijn kind een nieuw leven beginnen.” Hij kan zich er nog druk over maken.

Strengere wetten, hogere cijfers

Huiselijk geweld en feminicide – het doden van vrouwen door mannen vanwege hun sekse – zijn wijdverspreid in Brazilië. De bijbehorende statistieken behoren tot de hogere op het machocontinent Latijns-Amerika. En ze stijgen, ondanks strengere wetgeving. Zo is er sinds 2015 een speciale wet tegen feminicide, waaronder mannen veroordeeld kunnen worden tot een maximale gevangenisstraf van 30 jaar.

Sinds 2006 is er ook een speciale wet tegen huiselijk geweld, vernoemd naar Maria da Penha: een inmiddels 74-jarige vrouw die verlamd raakte nadat haar echtgenoot haar systematisch mishandelde en tot twee keer toe probeerde te vermoorden. Een keer beschoot haar echtgenoot haar in haar slaap, ook probeerde hij haar in bad te elektrocuteren.

Lees meer over seksisme en machismo in Brazilië

„De cijfers stijgen enerzijds omdat vrouwen nu vaker aangifte durven doen in vergelijking met vroeger. Maar ze stijgen ook door de economische crisis in ons land. Veel mannen zijn hun banen verloren, kunnen hun gezinnen niet meer verzorgen, vergrijpen zich aan alcohol en drugs en reageren frustraties vervolgens af op hun echtgenote”, zegt onderzoeker en psycholoog José Eduardo, die naast Cordeiro ook betrokken is bij de mannen-praatgroep.

Bij veel Braziliaanse mannen leeft bovendien het idee dat ze de vrouw moeten beschermen en verzorgen, maar vanuit het idee dat de man de baas is, valt de psychologen op. Een vrouw zien ze als hun bezit. „Tijdens deze groepsgesprekken komt een tsunami aan machismo los”, stelt Cordeiro. „Vaak ligt jaloezie en wantrouwen ten grondslag aan de geweldsaanvallen van mannen richting hun (ex-)vrouwen. De man vindt dat hij wel vreemd mag gaan en de vrouw niet. ‘Het zit in onze natuur’, zeggen ze dan. Tijdens deze sessies proberen we de mannen te laten inzien dat vrouwen en mannen gelijkwaardig zijn, dat vrouwen ook rechten hebben. We nemen de Maria da Penha-wet door en proberen ze te laten inzien vrouwen met respect te behandelen”, aldus Cordeiro.

Vreemdgaan en jaloezie in de man-vrouw-relatie en de uiting van agressie worden volgens haar ook gevoed door de invloedrijke telenovelas (soaps) en de populaire baile funk (een opzwepende muziekgenre met een oorsprong in de favela’s). Deze zitten vol zit met vrouwonvriendelijke en seksistische teksten. „Er wordt zo een beeld geschapen alsof geweld tegen vrouwen normaal is, de machocultuur wordt er zo ook bij tieners, die dol zijn op deze muziek, al ingestampt.”

Zuipen en gokken

Toen Neide Lúcia Gomes da Silva (66) trouwde met haar jeugdliefde – ze werden verliefd toen zij 15 en hij 18 was – viel ze op de zorgzame kant van haar man. „Hij was ook een macho, zoals veel Braziliaanse mannen, maar de romantiek domineerde”, vertelt ze op een bankje tussen bloeiende planten in het huis van haar dochter in Jacarepaguá, een westelijke buitenwijk van Rio. „Hij vertroetelde me, kuste me in het openbaar en hield deuren open.”

Luister ook de podcast: Waarom geweld tegen vrouwen in Brazilië zo’n groot probleem is

Haar man dronk toen nog geen druppel alcohol en alleen maar guaraná, een zoete Braziliaanse frisdrank. ,,Maar toen we kinderen kregen veranderde alles en begon hij te drinken. Avonden lang, zuipen en gokken op fruitautomaten: daar hield hij van. Opgewekt ging hij de deur uit maar als hij ’s nachts dronken en blut thuiskwam, veranderde hij in een gruwelijk monster.”

Ze heeft de woorden nog niet uitgesproken of tranen springen in haar ogen. „Hij trapte deuren in en schreeuwde dat hij me zou vermoorden. Ik vluchtte de slaapkamer in met mijn twee dochters die nog klein waren.”

De 66-jarige Neide Lúcia Gomes, gefotografeerd in Rio de Janeiro. Ze trouwde haar jeugdliefde, die haar later zwaar mishandelde.

Foto Pilar Olivares

Vanaf de tuintafel luistert dochter Ana Lúcia, nu 44 jaar, mee. Een specifieke avond staat ook bij haar in het geheugen gegrift. „Hij kwam weer eens dronken thuis, schreeuwde dat hij mijn moeder zou vermoorden. We hadden ons verstopt en konden via het sleutelgat zien hoe hij in de keuken met een mes stond te zwaaien. Toen hij de deur niet open kreeg – hij was té dronken – begon hij met een mes in de muur te kerven. „‘Ik graveer nu de datum in de muur dat ik jullie moeder ga vermoorden! Op deze dag dood ik haar’, gilde hij.”

Neide Gomes da Silva groeide zelf ook op in een gezin met een vader die haar moeder sloeg. „Mijn moeder, een zwarte vrouw, hield me voor dat dit nu eenmaal ons lot was. Maar ik wilde een ander leven: ik wilde onafhankelijkheid en studeren. ‘Nee’, zei mijn moeder, ‘als zwarte Braziliaanse kom je niet verder dan schoonmaakwerk of het wassen van de billen van baby’s van de rijken. Je hebt een man nodig om je te onderhouden, ook al slaat hij je’, hield ze me voor”, zegt ze.

In de Braziliaanse sloppenwijken is veel geweld. De politie krijgt van president Bolsonaro ‘carte blanche’

Geslagen na een Tinder-date

Het doorbreken van die vicieuze cirkel is ook een thema in de praatgroep. Hier luisteren de mannen nu naar het relaas van Rodrigo Abreu, die zijn ex mishandelde en ook haar kleding verbrandde. „Ik had een paar sexy jurkjes voor haar gekocht maar het idee dat ze die nu zou dragen voor andere mannen maakte me gek. Als je er niet meer mooi voor mij uitziet, dan maar voor niemand dacht ik.”

Nu de wekelijkse sessies ten einde lopen legt hij in de groep uit wat hij heeft geleerd. „Ik kom uit een gewelddadig gezin, mijn vader sloeg mijn moeder, mijn opa sloeg mijn oma. Op televisie zie ik sinds kleins af aan hoe gewelddadig mannen behoren te zijn, zelfs in tekenfilms. Deze bijeenkomsten waren een leerschool. Ik ben de vrouw nu anders gaan zien, meer als een naaste, niet als vijand”, zegt hij.

Lange tijd waren geweld tegen vrouwen en vrouwenmoorden een taboe in Brazilië, maar steeds meer vrouwen durven hun mond open te doen en ervaringen te delen op sociale media. Dat schudt het land enigszins wakker. Onlangs ging een filmpje viraal van het totaal kapotgeslagen en opgezwollen gezicht van Elaine Peres Caparroz, die vier uur lang zwaar mishandeld werd door een jiujitsu-vechter. Ze had hem via dating-app Tinder leren kennen en had net een eerste afspraakje. Een ander filmpje waarop te zien is hoe op klaarlichte dag een vrouw wordt doodgeschoten door haar ex, nadat ze haar kind naar school bracht, veroorzaakte grote verontwaardiging in de samenleving.

„In Brazilië zijn vrouwen de laatste jaren economisch zelfstandiger geworden, ze zijn gaan werken en zijn daardoor financieel minder afhankelijk van hun man. Daardoor durven ze nu ook aan de bel te trekken. Feminicide speelt overigens niet alleen in Brazilië. In heel Latijns-Amerika zijn de cijfers van geweld tegen vrouwen extreem hoog”, zegt onderzoekster Marisa Sanematsu van feministisch platform Patricia Galvão. De VN beschrijft Latijns-Amerika als het gevaarlijkste continent ter wereld voor vrouwen en meisjes buiten een conflictgebied.

Hoewel de strijd tegen feminicide nu hoger op de agenda staat en wetgeving is aangepast is er volgens Sanematsu nog veel te doen. „Er zijn bijvoorbeeld te weinig opvanghuizen voor vrouwen en te weinig speciale vrouwenafdelingen bij de politie.”

Wapenwetten versoepeld

Ook is het huidige politieke klimaat onder de ultrarechtse president Jair Bolsonaro niet bepaald gunstig voor de vrouwenzaak. Zo opperde Damares Alves, de door Bolsonaro aangestelde vrouwelijke minister voor Mensenrechten en Vrouwenzaken, dat volgens haar christelijke opvattingen, binnen het huwelijk de man de leider is en boven de vrouw staat. „Toen ik dat hoorde dacht ik, we zijn weer terug bij af”, zucht Neide Gomes da Silva, die na twintig jaar huwelijk uiteindelijk de moed had te scheiden van haar gewelddadige man. Ze ging bij haar dochters wonen en volgde op haar vijftigste alsnog haar droom, ging studeren en werd psycholoog.

Volgens Maria da Penha, de vrouw naar wie de wet tegen huiselijk geweld werd vernoemd, is de strijd voor de vrouwenzaak urgenter dan ooit. Zeker, meent de bekende feministe, nu er plannen zijn om de wet op wapenbezit te versoepelen. „Door die versoepeling zal het aantal moorden op vrouwen alleen maar stijgen, want mannen kunnen zich dan makkelijker bewapenen. Ik weet wat het is om beschoten te worden en in angst te leven met een agressieve echtgenoot die een wapen in huis heeft. Dit is levensgevaarlijk voor vrouwen”, zei Da Penha onlangs op de Braziliaanse tv.

Als de mannen van de praatgroep na hun laatste sessie vertrekken uit het gerechtsgebouw grist Fabio dos Santos snel een uitgeprinte versie mee van de Maria da Penha-wet die bij ingang ligt. „Om me te helpen herinneren wat deze wet inhoudt en wat de rechten van vrouwen zijn. Ik wil niet meer de fout in gaan”, zegt hij overtuigend.